धातवः

            संस्कृतंभाषायां माकिं २००० धातवः विद्यन्ते। ते व्याकरणशास्त्रानुसारं परस्मैपदिनः आत्मनेपदिनः उभयपदिनश्च भवन्ति। क्रियावाचिनः भ्वादयः शब्दाः धातवः उच्यन्ते। केचन परस्मैपदिनः।

            यथा - पठ्, भु, गाम्, गै इत्यादयः

            केचन आत्मनेपदिनः।

            यथा - वेप्, वन्द्, एध्, वृध्, सह् इत्यादयः।

            उभयपदिनः।

            यथा - पच्, कृञ्, क्षिप्, क्षाल्, खण्ड् इत्यादयः।

            तत्र क्रियाफलम् आत्मगामि चेदात्मनेपदी परगामी चेत् परस्मैपदी इति च विभुक्तं शक्यम्। इयं व्यवस्था केवलम् उभयपदिनामेव इति बोध्यम्। तदात्वे आत्मनेपदप्रत्ययाः परस्मैपदप्रत्ययाश्च यथायोग्यं क्रियाधातुभिः योज्याः।

            यथा -   रामः ओदनं पचते।        (आत्मगामि पाकक्रियाफलम्)

                       सूदः ओदनं पचति।       (परगामि पाकक्रियाफलम्)

            परन्तु अद्यत्वे परस्मैपदम् आत्मनेपदं च यथेच्छं प्रयुज्यते लौकिकैः।

धातूनां गणाः

            धातवः दशभिः गणैः विभक्ताः। उचितरूपसिद्ध्यर्थं धातूनां तिङां च मध्ये केचन प्रत्ययाः योज्याः। ते च विकरणप्रत्ययाः इत्युच्यन्ते।

            उदा -                धातु                  प्रत्ययः             तिङ्प्रत्ययः                   रूपम्

                                    पच्                   शप् (अ)                  ति                    पचति

                                    एध्                   शप् (अ)                  ते                     एधते

            तेषां भेदमनुसृत्य धातवोsपि      दशगणेषु पठिताः सन्ति। कर्त्रनुसारम्    उचितक्रियारूपनिष्पत्तये धातुगणः पठितः। ते च

            “भ्वाद्यदादि जुहोत्यादिः दिवादिः स्वादिरेव च

            तुदादिश्च रुधादिश्च तनादि क्री चुरादयः।।"           भवन्ति।

1. भ्वादिगणः (शप् प्रत्ययः - अ)

            भू, गम्, गै, जि, दृश्, पठ्, हस्, सद, वस्, शुच्, वद्, वृध्, वृत्, लभ, सह्, एध्, रुच्, मुद्, सेव, भज्, नी, याच्, हृ इत्यादयः।

            धातुः                भू प्रथमपुरुषैकवचने तु

                                    भू शप् (अ) तिप्

                                    भू अ ति

                                    भवति इति रूपसिद्धिः वर्तते।

2. अदादिगणः (शप्, लुक्)

            अद्, अस्, इण्, या, रुद्, शास्, स्ना, स्वप्, हन्, आस्, अधि + इण्, शी, ब्रु इत्यादयः।

            अद् धातु प्रथमपुरुषैकवचने -

                                    अद् ति

                                    अद् ति

                                    अत्ति इति रूपसिद्धिः।

3.         जुहोत्यादिगणः - शपः श्लु (लोपः)

            हु, भी, हा, दा, धा, इत्यादयः

            हु धातोः प्रथमपुरुषैकवचने -

            हु ति

            धातोः द्वित्वे - हु हु ति, चुत्वे, जश्त्वे गुणे च।

                                    जुहोति इति रूपसिद्धिः।

4.         दिवादिगणः (श्यन् - य)

            दिव, कुप्, क्रम्, नृत्, नश्, भ्रम्, शुष्, क्रुध्, क्षम्, द्रुह्, व्यध्, विद्, क्लिश्, खिद्, इत्यादयः।

            दिव् धातोः प्रथमपुरुषैकवचने

            दिव् य ति

            दीव्यति इति रूपसिद्धिः।

5.         स्वादिगणः (श्नु - नु प्रत्ययः)

            सु, शक्, चि, वृ इत्यादयः।

            सु धातोः प्रथमपुरुषैकवचने

            सु नु ति,गुणे

            सुनोति इति रूपसिद्धिः।

6.         तुदादिगणः (श – (अ) प्रत्ययः)

            तुद् ति

            तुदति इति परस्मैपदे

            तुदते इति आत्मनेपदे च रूपसिद्धिः।

7.         रुधादिगणः (श्नम् - न प्रत्ययः)

            रुध्, छिद्, भुज्, भञ्ज् इत्यादयः।

            रुध् धातोः प्रथमपुरुषैकवचनम्।

            रुध् श्न ति,रु न ध् ति, णत्वे

            रुणद्धि इति रूपसिद्धिः।

            रुन्धे इति आत्मनेपदे।

8.         तनादिगणः (उ)

            तनु,कृ इत्यादयः।

            तन् धातोः प्रथमपुरुषैकवचने (उभयपदि)

            तन् ति, तन् उ ति

            तनोति, तनुते इति रूपसिद्धिः।

9.         क्रयादिगणः (श्ना - ना)

            क्री, ज्ञा, ग्रह्, बन्ध् इत्यादयः।

            क्री धातोः प्रथमपुरुषैकवचने (उभयपदी)

            क्री ना ति

            क्रीणाति, क्रीणीते इति रूपसिद्धिः।

10.       चुरादिगणः (णिच् + शप् प्रत्ययौ)

            चुर्, कथ्, अर्च्, अर्थ इत्यादयः।

            चुर् णि अ ति - चुर् अय ति - चोरयति इति रूपसिद्धिः। चोरयते इत्यात्मनेपदे।

                                                            धातुगणः

     धातुगणः

धातुः

     विकरणप्रत्ययः

तिङ् प्रत्ययः

 

     प्रथमपुरुष एकवचने क्रियारूपाणि

     भ्वादिगणः

भू

वृध्

     शप् (अ)

     शप् (अ)

     शप् (अ)          

   ति

   ते

   ते, ति

   भवति (परस्मैपदी)

   वर्धते (आत्मनेपदी)

  खनते, खनति (उभयपदी)

   अदादिगणः

अद्

आस्

ब्रुञ्

लुक् (लोपः)

लुक् (लोपः)

लुक् (लोपः)

   ति

   ते

  ते, ति

   अत्ति (परस्मैपदी)

   आस्ते (आत्मनेपदि)

    ब्रूते, ब्रवीति (उभयपदी) 

  जुहोत्यादिगणः

 

पा

मा

दा

शलुः (लोपः)

शलुः (लोपः)

शलुः (लोपः)

   ति

   ते

  ते, ति

   पिबति (परस्मैपदी)

   मिमीते (आत्मनेपदी)

    ददाति, दत्ते (उभयपदी)

   दिवादिगणः

दिव्

दीप्

रञ्ज्

   श्यन् (य)

   श्यन् (य)

   श्यन् (य)

   ति

   ते

  ते, ति

  दीव्यति (परस्मैपदी)

   दीप्यते (आत्मनेपदी)

   रज्यते, रज्यति (उभयपदी)

   स्वादिगणः

दु

चि

सु

   श्नु (नु)

   श्नु (नु)

   श्नु (नु)

   ति

   ते

  ते, ति

   दुनोति (परस्मैपदी)

   चिनुते (आत्मनेपदी)

     सुनोति, सुनुते (उभयपदी)

     तुदादिगणः

त्रुट्

 दृ

दिश्

   शः (अ)

   शः (अ)

   शः (अ)          

    ति

     ते

   ते, ति  

     त्रुटति (परस्मैपदी)

     आद्रियते (आत्मनेपदी)

      दिशति, दिशते (उभयपदी)

           

   रुधादिगणः

छिदिर्

इन्धि

भिद्

   श्नम् (न)

   श्नम् (न)

   श्नम् (न)

    ति

    ते

   ते, ति  

     छिनत्ति (परस्मैपदी)

     इन्धे (आत्मनेपदी)

       भिनत्ति, भिन्ते

        (उभयपदी)

   तनादिगणः

तन्

कृ

  (उ)

  (उ)

  (उ)

  

   ति, ते

      तनोति (परस्मैपदी)

      तनुते (आत्वनेपदी)

      करोति, कुरुते   (उभयपदी)  

  क्र्यादिगणः

   क्लिश्

   वृ

   क्रि

   श्ना (ना)

   श्ना (ना)

   श्ना (ना)

   ति

   ते

   ते, ति

         क्लिश्नाति(परस्मैपदी)

         वृणीते(आत्मनेपदी)

         क्रीणाति, क्रीणीते  (उभयपदी) 

    चुरादिगणः

 

चिन्त्

तंत्र

चुर्

   णिच् + शप्  (अय)

    णिच् + शप् (अय)

   णिच् + शप्   (अय)

 

 

 

   ति

   ते

   ते, ति

         चिन्तयति  (परस्मैपदि)

         तन्त्रयते  (आत्मनेपदि)

         चोरयति, चोरयते (उभयपदि)

joomla template