Viśeṣaṇa-viśeṣyāṇi - Adjective-Substantive

Sentencesare of many kinds. Let us look into some sentences -

बालः क्रीडति bālaḥ krīḍati The boy plays.

बालिका फलं खादति bālikā phalaṃ khādati The girl eats fruit.

सीता नृत्यति sītā nṛtyati Sītā dances.

रोहिणी श्लोकमालपति rohiṇīślokamālapati Rohiṇī recites verse.

युवा लेखनीं क्रीणाति yuvā lekhanīṃ krīāti The lad buys pencil.

रामः अर्थं जानात् rāmaḥ arthaṃ jānāti Rāma knows the meaning.

What all constitute these sentences? All have a subject and a verb. Some have an object too.

Now, read the following sentences -

निपुणः बालः क्रीडति nipuṇaḥ bālaḥ krīḍati The clever boy plays.

सुन्दरी सीता नृत्यति sundarī sītā nṛtyati The beautiful Sītā dances.

समर्थः रामः samarthaḥ rāmaḥ Capable Rāma.

In what way are these different from the earlier sentences? Here, nipuṇaḥ, sundarīand samarthaḥ are the adjectives of the subjects in the sentences. 'bālaḥ krīḍati' just conveys that some non-descript boy is palying. On the other hand, in 'nipuṇaḥ bālaḥ krīḍati', it is a specific boy qualified by cleverness that is playing. Cleverness is a qualification of the boy. It distinguishes the boy from other boys. The qualifier word is the Adjective. The qualified word is the substantive. Similarly, the words sundarī and samarthaḥ are also adjectives, and, Sītā and Rāma are substantives.

EXERCISE

Identify and highlight the Adjectives in the following -

1. समीचीना लेखनी samīcīnā lekhanī Proper pen

2. निर्धनः जनः nirdhanaḥ janaḥ Poor person

3. उन्नतः वृक्षः unnataḥ vṛkṣaḥ Tall tree

4. नूतनं युतकम् nūtanaṃ yutakam New purse

5. सरसा कथा sarasā kathā Sentimental story

6. मनोहरं पुष्पम् manoharaṃ puṣpam Beautiful flower

7. सुन्दरः पुरुषः sundaraḥ puruṣaḥ Handsome man

8. रम्या नगरी ramyā nagarī Captivating city

9. स्फुटः आशयः sphuṭaḥ āśayaḥ Clear import

10. स्वच्छं वस्त्रम् svacchaṃ vastram Clean cloth

The adjective is always in concord with the substantive with respect to Gender, Number and Case. In other words,-

I. The Adjective has the same gender as the Substantive :-

Examples-

श्रेष्ठः पुरुषः śreṣṭhaḥ puruṣaḥ Best man

श्रेष्ठा वनिता śreṣṭhā vanitā Best woman

श्रेष्ठं पुस्तकम् śreṣṭhaṃ pustakam Best book

सुन्दरः युवा sundaraḥ yuvā Handsome lad

सुन्दरी युवती sundarī yuvatī Pretty maiden सुन्दरं पुष्पम् sundaraṃ puṣpam Beautiful flower

उत्तमः बालः uttamaḥ bālaḥ Best boy

कृशा बालिका kṛśā bālikā Slender girl

मधुरं फलम् madhuraṃ phalam Sweet fruit

Exercise :-

Use the approprite form of the adjective given in the bracket-

1. ------------- नदी (दीर्घ)| ------------- nadī (dīrgha).

2. ------------- बालः (स्थूल) ------------- bālaḥ (sthūla).

3. ------------- शाटिका (नूतन) ------------- śāṭikā (nūtana).

4. ------------- चित्रम् (सुन्दर) ------------- citram (sundara).

5. ------------- वनम् ( विजन) ------------- vanam ( vijana).

6. ------------- पुरुषः (उत्तम) ------------- puruṣaḥ (uttama).

II. The Adjective has the same number as the Substantive :-

Examples -

Singular Dual Plural

निपुणः बालः निपुणौ बालौ निपुणाः बालाः

उत्तमा स्त्री उत्तमे स्त्रियौ उत्तमाः स्त्रियः

मनोहरं पुष्पम् मनोहरे पुष्पे मनोहराणि पुष्पाणि

nipuṇaḥ bālaḥ nipuṇau bālau nipuṇāḥ bālā

uttamā strī uttame striyau uttamāḥ striyaḥ

manoharaṃ puṣpam manohare puṣpe manoharāṇi puṣpāṇi

III. The Adjective has the same case-ending as the Substantive :-

Examples -

Case Adjective Substantive sentence-completion

प्रथमा समर्थः बालकः पठति |

द्वितीया समर्थं बालकं गुरुः अभिनन्दति |

तृतीया समर्थेन बालकेन आशयः कथ्यते |

चतुर्थी समर्थाय बालकाय पारितोषिकं दीयते |

पञ्चमी समर्थात् बालकात् अर्थं शृणु |

षष्ठी समर्थस्य बालकस्य नाम कृष्ण इति |

सप्तमी समर्थे बालके सर्वे स्निह्यन्ति |

I- Nominative samarthaḥ bālakaḥ paṭhati.

2- Accusative samarthaṃ bālakaṃ guruḥ abhinandati.

3-Instrumental samarthena bālakena āśayaḥ kathyate.

4-Dative samarthāya bālakāya pāritoṣikaṃ dīyate.

5-Ablative samarthāt bālakāt arthaṃ śṛṇu.

6-Genitive samarthasya bālakasya nāma kṛṣṇa iti.

7-Locative samarthe bālake sarve snihyanti.

Vocative Hey samartha bālaka āgaccha !

यल्लिङ्गं यद्वचनं या च विभक्तिर्विशेष्यस्य ।

तल्लिङ्गं तद्वचनं सा च विभक्तिर्विशेषणस्यापि ॥

yalliṅgaṃ yadvacanaṃ yā ca vibhaktirviśeṣyasya |

talliṅgaṃ tadvacanaṃ sā ca vibhaktirviśeṣaṇasyāpi ||

Whichever the gender, whichever the number

whichever the case , has the substantive,

The very same gender, the very same number

and the very same case for the adjective.

Now let us look into varied examples-

1. आतिथेयः सर्वान् बान्धवान् आहूय उक्तवान् ।

2. सज्जनः दुष्टान् जनान् सर्वथा परिहरति ।

3. तीक्ष्णया छुरिकया अहं व्रणितवती ।

4. सुन्दरे सायङ्काले सः स्वगृहं प्रत्यागतवान् ।

5. सः मित्राय सुरेन्द्राय धनं ददाति ।

6. एका महत्वपूर्णा गोष्ठी समायोजिता ।

7. समीपाद् ग्रामाद् आगतः जनः सौम्यः अस्ति ।

8. परीक्षायां समीचीनस्य उत्तरस्य कृते पूर्णाङ्कानि लभ्यन्ते ।

9. लवकुशौ श्रेष्ठौ बालकौ स्तः ।

10. उन्नताद् वृक्षात् पर्णानि पतन्ति ।

1. ātitheyaḥ sarvān bāndhavān āhūya uktavān |

2. sajjanaḥ duṣṭān janān sarvathā pariharati |

3. tīkṣṇayā churikayā ahaṃ vraṇitavatī |

4. sundare sāyaṅkāle saḥ svagṛhaṃ pratyāgatavān |

5. saḥ mitrāya surendrāya dhanaṃ dadāti |

6. ekā mahatvapūrṇā goṣṭhī samāyojitā |

7. samīpād grāmād āgataḥ janaḥ saumyaḥ asti |

8. parīkṣāyāṃ samīcīnasya uttarasya kṛte pūrṇāṅkāni labhyante |

9. lavakuśau śreṣṭhau bālakau staḥ |

10. unnatād vṛkṣāt parṇāni patanti |

EXERCISE

Fill in the blanks with the proper Adjectival forms of the word-stems given in the brackets -

1. -------------------- इयं गङ्गा पवित्रा भवति । (अमृतजल)

2. -------------------- अभ्यासः परीक्षार्थं भवेत् । ( प्रायोगिक)

3. ग्रामे -------------- विद्यालयः अस्ति । (प्राथमिक)

4. -------------------- उपदेशेन नीतिं ज्ञास्यामः । ( नैतिक )

5. -------------------- छात्राय प्रतिफलं ददाति । ( सेव्यमान )

6. -------------------- वृक्षात् फलानि पतन्ति । ( कम्पमान )

7. -------------------- मातृभूम्यै सेवां कुर्मः । ( रक्षणीया )

8. -------------------- आशयैः सम्पुष्टं पुस्तकम् । ( भिन्न)

9. -------------------- स्थलाः केरलॆषु वर्त्तन्ते । ( दर्शनीय )

10. -------------------- पुरुषौ नगरम् आगच्छतः । ( वीर )

1. -------------------- iyaṃ gaṅgā pavitrā bhavati | (amṛtajala)

2. -------------------- abhyāsaḥ parīkṣārthaṃ bhavet | ( prāyogika)

3. grāme -------------- vidyālayaḥ asti | (prāthamika)

4. -------------------- upadeśena nītiṃ jñāsyāmaḥ | ( naitika)

5. -------------------- chātrāya pratiphalaṃ dadāti | ( sevyamāna)

6. -------------------- vṛkṣāt phalāni patanti | ( kampamāna)

7. -------------------- mātṛbhūmyai sevāṃ kurmaḥ | ( rakṣaṇīyā)

8. -------------------- āśayaiḥ sampuṣṭaṃ pustakam | ( bhinna)

9. -------------------- sthalāḥ keraleṣu varttante | ( darśanīya)

10. -------------------- puruṣau nagaram āgacchataḥ | ( vīra)

Adjectives are of three kinds - tātkālikaviśeṣaṇa - Adjectives that hold for only a specific period of time, kriyāviśeṣaṇa - Adjectives of action, or in other words, the Adverbs and, pūrvakālaviśeṣaṇa or sthiraviśeṣaṇa - the Adjectves that have always been or are pre-existent and steady for those particular substantves. Following are some examples -

कुलीनः रामः । kulīnaḥ rāmaḥ |

सुन्दरः युवा। sundaraḥ yuvā |

सत्यसन्धा बालिका । satyasandhā bālikā |

कृष्णः चिन्तयन् उत्तरमवोचत् । kṛṣṇaḥ cintayan uttaramavocat |

बालः रुदन् स्वस्य व्यथाम् अवदत् । bālaḥ rudan svasya vyathām avadat |

छात्रः हसन् पुरस्कारस्वीकरणाय अगच्छत् । chātraḥ hasan puraskārasvīkaraṇāya agacchat|

मन्त्री सभातः अकस्माद् निश्चक्राम । mantrī sabhātaḥ akasmād niścakrāma |

नेता घोषयात्राया अग्रतः चलति । netā ghoṣayātrāyā agrataḥ calati |

स तं प्रति असकृद् उवाच । sa taṃ prati asakṛd uvāca |

In kulīnaḥ Rāmaḥ , kulīnaḥ - the Scion (of noble lineage) is the adjective and Rāmaḥ is the substantive qualified by it The quality of being a scion of a great family is pre-existent in Rāma and is there to stay. Therefore, 'kulīnaḥ' here, is a pūrvakālaviśeṣaṇa or sthiraviśeṣaṇa . Likewise the adjectives 'sundaraḥ' and 'satyasandhā' in the subsequent sentences.

In the next three sentences, the Adjectives cintayan, rudan and hasan are pertinent only to that particular period of time and lose relevance with a change in the situation under description. Hence, these are only tātkālikaviśeṣaṇas or temporary adjectives.

In the last three sentences, the words akasmāt, agrataḥ and asakṛt have bearing with and qualify the verbs in the sentences. They are adverbs. Adverbs in Sanskrit are generally indeclinable but not necessarily so.

EXERCISE

Locate the Adjectives in the following sentences and identify the specific type in each case -

1. अश्वः शीघ्रं धावति । Aśvaḥ śīghraṃ dhāvati.

2. दुर्योधनः क्रुध्यन् ततो जगाम । Duryodhanaḥ krudhyan tato jagāma.

3. धर्मिष्ठः राजा राज्यं शशास । Dharmiṣṭhaḥ rājā rājyaṃ śaśāsa .

4. देवः झटिति अप्रत्यक्षोऽभवत् । Devaḥ jhaṭiti apratyakṣo:'bhavat .

5. मुनिः विहसन् इदं वाक्यमब्रवीत् । Muniḥ vihasan idaṃ vākyamabravīt .

6. धीरः योद्धा राज्ञा पुरस्कृतः । Dhīraḥ yoddhā rājñā puraskṛtaḥ .

7. विष्णुः ध्रुवस्य पुरतः आविर्बभूव । Viṣṇuḥ dhruvasya purataḥ āvrbabhūva .

Words denoting numerals also have adjectival quality. Example-

एकः पुरुषः एका कन्याएकं पुष्पम् द्वौ बालौद्वे लते द्वे चित्रे

त्रयः अध्यापकाः तिस्रः नद्यःत्रीणि फलानि चत्वारो वेदाःचतस्रः स्त्रियःचत्वारि दिनानि

एकेन पुरुषेण एकया कन्ययाएकेन पुष्पेणएकस्मै बालकाय एकस्यै बालायैएकस्मै अपत्याय

ekaḥ puruṣaḥ ekā kanyā ekaṃ puṣpam

dvau bālau dve late dve citre

trayaḥ adhyāpakāḥ tisraḥ nadyaḥ trīṇi phalāni

catvāro vedāḥ catasraḥ striyaḥ catvāri dināni

ekena puruṣeṇa ekayā kanyayā ekena puṣpeṇa

ekasmai bālakāya ekasyai bālāyai ekasmai apatyāya

Some indeclinable Adverbs are listed below for easy reference -

अचिरम् अजस्रम्‘ अञ्जसा आशु ईषत् उच्चैः तूष्णीम् सपदि सहसा सुचिरम् सविनयम्सक्रोधम् सशोकम् ससन्तोषम् साश्चर्यम्अकाण्डे

Aciram - Quickly ajasram - Always añjasā - easily

āśu – fast īṣat - a little uccaiḥ - loudly; high

tūṣṇīm - silent sapadi - at once sahasā - suddenly

suciram- for long savinayam - humbly sakrodham - angrily

saśokam - sadly sasantoṣam- happily sāścaryam – surprisedly

akāṇḍe - unexpectedly

joomla template