संस्कृतभाषालेखनार्थं देवनागरी लिपिः उपयुज्यते। लिपिः वर्णादीनां बोधकं चिह्नम्। सर्वेषाम् अक्षराणां समूहः अक्षरमाला इति उच्यते। अक्षराणि स्वराः व्यञ्जनानि च इति द्विधा विभक्तानि। स्वराक्षराणाम् उच्चारणसमये अन्येषां वर्णानां साहाय्यं नापेक्षितम्। "स्वयं राजन्ते इति स्वराः।”लृ-कारस्य प्रयोगः अत्यन्तविरलः। अन्तिमौ अं ,अः इति वर्णौ अनुस्वारविसर्गौ स्तः। एतयोः उच्चायणं स्वराक्षराणाम् अनन्तरमेव भवति। स्वराक्षराणि भाषाशास्त्रे 'अच्' शब्देन व्यवह्रियन्ते। अनुस्वारविसर्गयोः तु अचि व्यञ्जनेषु च अन्तर्भावः।

 

गम् धातुः लुट् (अनद्यतनभाविकाले)

                    एकवचनम्                         द्विवचनम्                                  बहुवचनम्

प्र. पु.              गन्ता                                गन्तारौ                                    गन्तारः

म. पु.              गन्तासि                             गन्तास्थः                                 गन्तास्थ

उ. पु.              गन्तास्मि                            गन्तास्वः                                 गन्तास्मः

प्र. पु. एक.        बालकः विद्यालयं गन्ता।

        द्वि.         गुरू मन्दिरं गन्तारौ।

       बहु.        कवयः राजसभां गन्तारः।

म. पु. एक.        त्वं दिल्लीं गन्तासि।

         द्वि.       युवाम् आपणं गन्तास्थः।

        बहु.       यूयं देवालयं गन्तास्थ।

उ. पु. एक.       अहं मातुलगृहं गन्तास्मि।

        द्वि.        आवां पुस्तकालयं गन्तास्वः।

        बहु.       वयं कार्यालयं गन्तास्मः।

                                                पा पाने लृट् (सामान्यभावि)

                   एकवचनम्                              द्विवचनम्                                 बहुवचनम्

प्र. पु.             पास्यति                                पास्यतः                                 पास्यन्ति

म. पु.             पास्यसि                                पास्यथः                                 पास्यथ

उ. पु.             पास्यामि                                पास्यावः                                पास्यामः

प्र. पु. एक.        गिता जलं पास्यति।

        द्वि.        छात्रौ क्षीरं पास्यतः।

       बहु.        वनिताः फलरसं पास्यन्ति।

म. पु. एक.        त्वं मधु पास्यसि।

        द्वि.        युवाम् अमृतं पास्यथः।

        बहु.       नारिकेलजलं पास्यथ।

उ. पु. एक.       अहं क्षीरं पास्यामि।

        द्वि.       आवां जलं पास्यावः।

        बहु.      वयं मधु पास्यामः।

                                                दृश् धातुः लोट् (आज्ञा प्रार्थना)

                  एकवचनम्                               द्विवचनम्                                  बहुवचनम्

प्र. पु.            पश्यतु                                   पश्यताम्                                  पश्यन्तु

म. पु.            पश्य                                     पश्यतम्                                   पश्यत

उ. पु.            पश्यानि                                  पश्याव                                   पश्याम।

प्र. पु. एक.        छात्रः पुस्तकं पश्यतु।

        द्वि.        बालिके चित्रं पश्यताम्।

        बहु.       महिलाः दिनपत्रं पश्यन्तु।

म. पु. एक.        त्वं गुरुं पश्य।

        द्वि.        युवां शाडिकां पश्यतम्।

        बहु.       यूयं पितरं पश्यत।

उ. पु. एक.       अहं चलच्चित्रं पश्यानि।

        द्वि.       अवां सङ्कणकयन्त्रं पश्याव।

        बहु.      वयम् अमरकोशं पश्याम।

                                                हस् धातुः - लङ् (अनद्यतनभुते)

                  एकवचनम्                               द्विवचनम्                                  बहुवचनम्

प्र. पु.            अहसत्                                 अहसताम्                                 अहसन्

म. पु.            अहसः                                  अहसतम्                                  अहसत

उ. पु.            अहसम्                                अहसाव                                    अहसाम

 

प्र. पु. एक.       जानकी चित्रं दृष्ट्वा अहसत्।

        द्वि.       पितरौ फलितं श्रुत्वा अहसताम्।

        बहु.      सोदराः हस्तताडनं कृत्वा अहसन्।

म. पु. एक.        त्वं नाटकं दृष्ट्वा अहसः।

        द्वि.        युवां चलच्चित्रं दृष्ट्वा अहसतम्।

        बहु.       युयं वानरं दृष्ट्वा अहसत।

उ. पु. एक.       अहं कथाकेलीं दृष्ट्वा अहसम्।

        द्वि.       आवां हासोक्तिं शृत्वा अहसाव।

        बहु.      क्रीडां दृष्ट्वा अहसाम।

                                                            वस् धातुः विधि लिङ्

                                              (विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ्)

                  एकवचनम्                        द्विवचनम्                                  बहुवचनम्

प्र. पु.            वसेत्                              वसेताम्                                    वसेयुः

म. पु.            वसेः                               वसेतम्                                     वसेत

उ. पु.           वसेयम्                              वसेव                                        वसेम

 

प्र. पु. एक.        सुमा केरलेषु वसेत्।

        द्वि.        पुरुषौ तिरुवनन्तपुरे वसेताम्।

        बहु.       मृगाः वने वसेयुः।

म. पु. एक.        त्वं स्वगृहे वसेः।

        द्वि.        युवां मातुलगृहे वसेतम्।

        बहु.       यूयं भारते वसेत।

उ. पु. एक.       अहं छात्रावासे वसेयम्।

        द्वि.       आवां विदेशे वसेव।

       बहु.       वयं दिल्लीनगरे वसेम।

                                                स्था धातुः लिङ् (आशिषि)

                 एकवचनम्                        द्विवचनम्                                  बहुवचनम्

प्र. पु.           स्थेयात्                         स्थेयास्ताम्                                  स्येयासुः

म. पु.           स्थेयाः                          स्थेयास्तम्                                   स्थेयास्त

उ. पु.           स्थेयासम्                        स्थेयास्व                                    स्थेयास्म

 

प्र. पु. एक.      रमेशः ससुखं मन्दिरे स्थेयात्।

        द्वि.      अरविन्दरमेशौविद्यालये स्थेयास्ताम्।

       बहु.      पक्षिणः वृक्षेषु स्थेयासुः।

म. पु. एक.      त्वं ससुखं स्थेयाः।

         द्वि.     युवां स्वस्थौ स्थेयास्तम्।

        बहु.     यूयं सौभाग्यशालिनः स्थेयास्त।

उ. पु. एक.     अहं वीरः स्थेयासम्।

         द्वि     अवां तन्त्रशालिनौ स्थेयास्व।

         बहु.   वयम् सात्विकाः स्थेयास्म।

                                                गौ धातुः लुङ् (सामान्यभूते)

                   एकवचनम्                        द्विवचनम्                                  बहुवचनम्

प्र. पु.             अगासीत्                         अगासिष्टम्                                 अगासिषुः

म. पु.             अगासीः                          अगासिष्टम्                                 अगासिष्ट

उ. पु.             अगासिषम्                        अगासिष्व                                 अगासिष्म

 

प्र. पु. एक.        कोकिलः मधुरम् अगासीत्।

        द्वि.        गायकौ चच्चित्रगानम् अगासिष्टाम्।

       बहु.        शिशवः कविताम् अगासिषुः

म. पु. एक.        त्वं स्तोत्रगानम् अगासीः।

        द्वि.        युवां रामायणम् अगासिष्टम्।

       बहु.        यूयं देशभक्तिगानम् अगासिष्ट।

उ. पु. एक.        अहं शास्त्रीयसंगीतम् अगासिषम्।

         द्वि.        आवाम् अक्षरश्लोकम् अगासिष्व।

        बहु.        वयं संघगानम् अगासिष्म।

                                                वद् धातुः लृङ् (क्रियातिपत्तौ) हेतु हेतुमत् भावे

                    एकवचनम्                       द्विवचनम्                                   बहुवचनम्

प्र. पु.             अवदिष्यत्                     अवदिष्यताम्                                अवदिष्यन्

म. पु.             अवदिष्यः                      अवदिष्यतम्                                 अवदिष्यत

उ. पु.             अवदिष्यम्                      अवदिष्याव                                 अवदिष्याम

प्र. पु. एक.        सः सत्यम् अवदिष्यत् (चेत्) अहं तं प्राशंसिष्यम्।

        द्वि.        तौ बुद्धियुक्तौ यात्राक्लेशम् अवदिष्यतां चेत् अहं कार्यालयं न अगमिष्यम्।

       बहु.        अध्यापकाः अन्वयम् अवदिष्यन् चेत् बालः सम्यक् अपठिष्यत्।

म. पु. एक.        त्वं सम्यक् अवदिष्यः चेत् सः न अशोचिष्यत्।

        द्वि.        युवां कार्यम् अवदिष्यतं चेत् सः न अस्थास्यत्।

       बहु.        युयं संस्कृतं अवदिष्यत चेत् छात्राः अपि संस्कृतम् अवदिष्यन्।

उ. पु. एक.       अहं कथाम् अवदिष्यं चेत् बालाः सश्रद्धम् अश्रोष्यन्।

        द्वि.        आवां तम् अवदिष्याव चेत् सः यथासमयम् आगमिष्यत्।

        बहु.       वयम् अध्यापकम् अवदिष्याम चेत् सः सन्मार्गम् अद्रक्ष्यत्।

 

भ्वादिगणः - परस्मैपदी

                                                भू धातुः - लट् (वर्त्तमानकाले)

                  एकवचनम्                            द्विवचनम्                                  बहुवचनम्

प्र. पु.              भवति                                 भवतः                                       भवन्ति

म. पु.              भवसि                                 भवथः                                       भवथ

उ. पु.              भवामि                                भवावः                                       भवामः

                                                लिट् (परोक्षभूते)

प्र. पु.              बभूव                                 बभूवतुः                                    बभूवुः

म. पु.            बभूविथ                                बभूवथूः                                    बभूव

उ. पु.             बभूव                                  बभूविव                                    बभूविम

                                                लुट् (अनद्यतन भाविकाले)

प्र. पु.          भविता                                   भवितारौ                                  भवितारः

म. पु.          भवितासि                                भवितास्थः                               भवितास्थ

उ. पु.          भवितास्मि                              भवितास्वः                                भवितास्मः

                                                लृट् (सामान्यभविष्यति)

प्र. पु.          भविष्यति                              भविष्यतः                                 भविष्यन्ति

म. पु.          भविष्यसि                              भविष्यथः                                 भविष्यथ

उ. पु.          भविष्यामि                             भविष्यावः                                 भविष्यामः

                                                लोट् (अज्ञाप्रार्थनादिषु)

प्र. पु.          भवतु / भवतात्                        भवताम्                                    भवन्तु

म. पु.          भव / भवतात्                          भवतम्                                     भवत

उ. पु.          अभवम्                                  अभवाव                                    अभवाम

                                                लिङ् (विध्यादौ)

प्र. पु.          भवेत्                                     भवेताम्                                    भवेयुः

म. पु.          भवेः                                      भवेतम्                                     भवेत

उ. पु.          भवेयम्                                    भवेव                                      भवेम

                                                लिङ् (आशिषि)

प्र. पु.          भूयात्                                    भूयास्ताम्                                भूयासुः

म. पु.          भूयाः                                     भूयास्तम्                                 भूयास्त

उ. पु.          भूयासम्                                  भूयास्व                                   भूयास्म

                                                लुङ् (सामान्यभूते)

प्र. पु.          अभूत्                                    अभूताम्                                   अभूवन्

म. पु.          अभूः                                     अभूतम्                                    अभूत

उ. पु.          अभूवम्                                  अभूव                                      अभूम

                                                लृङ् (हेतुहेतुमद्भावे)

प्र. पु.          अभविष्यत्                             अभविष्यताम्                             अभविष्यन्

म. पु.          अभविष्यः                              अभविष्यतम्                              अभविष्यत

उ. पु.          अभविष्यम्                             अभविष्याव                              अभविष्याम

 

तनादिगणः - कृ धातुः

                                                लट् (वर्त्तमाने)

                  एकवचनम्                               द्विवचनम्                                  बहुवचनम्

प्र. पु.            करोति                                   कुरुतः                                    कुर्वन्ति

म. पु.            करोषि                                   कुरुथः                                    कुरुथ

उ. पु.            करोमि                                   कुर्वः                                      कुर्मः

                                                लिट् (परोक्षभुते)

प्र. पु.            चकार                                   चक्रतुः                                     चक्रुः

म. पु.            चकर्थ                                   चक्रथुः                                    चक्र

उ. पु.            चकार                                   चकृव                                      चकृम

                                                लुट् (अनद्यतनभाविकाले)

प्र. पु.            कर्ता                                    कर्तारौ                                     कर्तारः

म. पु.            कर्तासि                                 कर्तास्थः                                 कर्तास्थ

उ. पु.           कर्तास्मि                                कर्तास्वः                                  कर्तास्मः

                                                लृट् (सामान्यभाविकाले)

प्र. पु.          करिष्यति                                 करिष्यतः                               करिष्यन्ति

म. पु.          करिष्यसि                                 करिष्यथः                               करिष्यथ

उ. पु.         करिष्यामि                                 करिष्यावः                               करिष्यामः

                                                लोट् (आज्ञाप्रार्थनादिषु)

प्र. पु.         करोतु /कुरूतात्                         कुरूताम्                                  कुर्वन्तु

म. पु.         कुरू / कुरूतात्                          कुरूतम्                                  कुरूत

उ. पु.         करवाणि                                   करवाव                                   करवाम

                                                लङ् (अनद्यतनभूते)

प्र. पु.        अकरोत्                                    अकुरुताम्                               अकुर्वन्

म. पु.        अकरोः                                     अकुरुतम्                               अकुरुत

उ. पु.       अकरवम्                                    अकुर्व                                   अकुर्म

                                                लिङ् (विधिलिङ्)

प्र. पु.       कुर्यात्                                      कुर्याताम्                                  कुर्युः

म. पु.       कुर्याः                                       कुर्यातम्                                  कुर्यात

उ. पु.       कुर्याम्                                      कुर्याव                                    कुर्याम

                                                लिङ् (आशीर्लिङ्)

प्र. पु.      क्रियात्                                     क्रियास्ताम्                               क्रियासुः

म. पु.      क्रियाः                                      क्रियास्तम्                                क्रियास्त

उ. पु.      क्रियासम्                                   क्रियास्व                                  क्रियास्म

                                                लुङ् (सामान्यभूते)

प्र. पु.      अकार्षीत्                                   अकार्ष्टाम्                                  अकार्षुः

म. पु.      अकार्षीः                                    अकार्ष्टम्                                   अकार्ष्ट

उ. पु.      अकार्षम्                                   अकार्ष्व                                    अकार्ष्म

                                                लृङ् (हेतु हेतुमत्भावे)

प्र. पु.     अकरिष्यत्                                 अकरिष्यताम्                              अकरिष्यन्

म. पु.     अकरिष्यः                                  अकरिष्यतम्                               अकरिष्यत

उ. पु.     अकरिष्यम्                                 अकरिष्याव                                अकरिष्याम

सन्धिः।

सन्धिप्रकरणम् ।

व्याक्रियन्ते अनेन इति व्याकरणम् । अपशब्देभ्यः सुशब्दाः व्याक्रियन्ते निर्धारयन्ते अनेन शास्त्रेण।

पदानां निष्पत्तिः, वर्णानां सन्धिः, समासः, कारकादीनि च व्याकरणशास्त्रस्य विषयाः भवन्ति । व्याकरणं माहेश्वरसूत्रैः आरभ्यते ।

माहेश्वरसूत्राणि

  1. अइउण् (, , )

  2. ऋलृक् (, लृ)

  3. एओङ् (, )

  4. ऐऔच् (, )

  5. हयवरट् (, , , )

  6. लण् ()

  7. ञमङणनम् (, , , , )

  8. झभञ् (, )

  9. घढधष् (, , )

  10. जबगडदश् (, , , , )

  11. खफछठथचटतव् (, , , , , , , )

  12. कपय् (, )

  13. शषसर् (, , )

  14. हल् ()

माहेश्वरसूत्रेषु 14 सूत्राणि एव उक्ताः । वर्णसंख्या, वर्णविन्यासक्रमश्च अक्षरमालायाः भिद्यते। हकारस्तु द्विवारम् उक्तः । एतत् तु अट्, शल् इत्यादिषु प्रत्याहारेषु च हकारम् अन्तर्भावयितुमेव । प्रत्येकं सुत्रं स्वरवर्णेन, व्यञ्जनवर्णेन वा आरभ्यते, व्यञ्जनवर्णेन अन्तं याति च । उदा – अइउण् (अ – स्वरवर्णः, ण् – व्यञ्जनवर्णः), ऋलृक् (ऋ – स्वरवर्णः, क् व्यञ्जनवर्णः), हयवरट् (ह – व्यञ्जनवर्णः, ट् – व्यञ्जनवर्णः), कपय् (क – व्यञजनवर्णः, य् – व्यञ्जनवर्णः)

            सुत्रेषु विद्यमानस्य अन्तिमवर्णस्य ‘ इत् ’ संज्ञा पाणिनिना कल्पिता अस्ति। (हलन्त्यम् इति सुत्रेण) सूत्रेषु प्रतिपादितः इता सहितम् उच्चार्यमाणः वर्णः प्रत्याहारः इति कथ्यते ।

यथा – अक् – अ, , , , लृ वर्णनां संज्ञा ।

इक् – इ, , , लृ वर्णानां संज्ञा ।

जश् – ज, , , , द वर्णानां संज्ञा ।

प्रायः 44 प्रत्याहाराः व्याकरणशास्त्रे प्रयुक्ताः दृश्यन्ते ।

आदिरन्त्येन सहेता (1 . 3 . 3) इति सुत्रेण प्रत्याहाराः विधीयन्ते । अन्त्येन इता सहितः वर्णः आदिमध्यगानां वर्णानां स्वस्य च संज्ञा भवति इति सुत्रार्थः ।

हलन्त्यम् (1. 3 . 3) इति सुत्रेण उपदेशस्थम् अन्तिमं हल्वर्णः (व्यञजनवर्णः) इत्संज्ञकः भवति । तस्य लोपः इति सूत्रेण इत्संज्ञकस्य हल् वर्णस्य लोपः । उपदेशान्तर्गत अनुनासिक अच् (स्वरवर्णः) च इत्संज्ञकः भवन्ति । (उपदेशे जननुनासिक इत् इति सूत्रेण) 1 . 3 . 2

उपदेशो नाम –

धातुसूत्रगणोणादिव्क्यलिङ्गानुशासनम् ।

आगमप्रत्ययादेशाः उपदेशाः प्रकीर्तिताः ।

उदाहरणानि यथा –

धातुः - णीञ् प्रापणे (ञ् इत्)

कृष् विलेखने (ष् इत्)

छिदिर् ( र् इत्)

सूत्रम् – 14 माहेश्वरसूत्राणि – अइउण् इत्यत्र ण् इत् ।

गणः - पचादिगणः ।

उणादिवाक्यम् - उण् इत्यादि प्रत्ययाः । (वाति इति वायुः उण् इत्यत्र ण् इत्)

लिङ्गानुशासनम्- टाप्, ङीप्, ङीन्, ङीषु आदयः ।

आगमः - नुट्, कित्, मुक्, ङमुट् आदयः ।

प्रत्ययः - सु, , जस् आदयः ।

आदेशः - श्, च् (श्चुत्वम्)

ष्, ट्, (ष्टुत्वम्) इत्यादयः ।

अत्र प्रदत्तेषु उदाहरणेषु अन्तिमः हल्, अनुनासिक अच् च इत् संज्ञकाः । कुत्रचित् धात्वादिषु आदिमः हल्, अच् च इत्संज्ञकौ भवतः । (उदा – टुकृञ्) .

प्रत्याहारग्रहणे कार्यद्वयं श्तध्देयम् ।

सुत्राणाम् अन्ते विद्यमानानां स्वररहितानां व्यञ्जनानां (इताम्) अण् इति प्रत्याहारे अ, , एव ग्राह्याः, ण् इत्यस्य ग्रहणं न कार्यम् । प्रत्याहारेषु स्थितः आदिमः वर्णः माहेश्वरसूत्रस्य आदिमः वर्णः भवितव्यः इति न नियमः। इण्, ऐच् इत्यादयोपि प्रत्याहाराः भवन्ति।

प्रदत्तेषु प्रत्याहारेषु आन्तर्गतान् वर्णान् विवेचयतु।

प्रत्याहाराः वर्णाः

यण् य्, व्, र्, ल्

चर् .............................

झल् .............................

जश् .............................

ऐच् .............................

इण् .............................

हश् .............................

वश् .............................

सूत्रम् – अल्पाक्षरमसन्दिग्धम्

सारवद्विश्वतोमुखम् ।

अस्तोभमनवद्यं च

सूत्रं सूत्रविदो विदुः ।।

सूत्राणि अल्पाक्षराणि कर्तुं प्रतायाहाराः उपयुज्यन्ते व्करणशास्त्रे ।

वर्णानाम् अतिशयितः सन्नितिः एव संहिता । परः सन्निकर्षः संहिता (1 . 4 . 109) उच्चारणसौकर्यार्थं एव लोकैः संहिता उपयुज्यते । संहितायां वर्णस्य विकारः जायते चेत् सः एव सन्धिः । अच्सन्धि, हल्सन्धि, विसर्गसन्घि, इति सन्धिः त्रिविधः ।

संहिता कुत्र ?

संहितैकपदे नित्या

नित्या धातूपसर्गयोः ।

नित्या समसे वाक्ये तु

सा विवक्षामपेक्षते ।।

एकपदे (पदस्यैव आभ्यन्तरे), धातोः उपसर्गस्य मिथः, समसे च संहिता नित्या भवति । किन्तु वाक्ये (पदयोः वा) संहिता वक्तुः विवक्षामनुसृत्य भवति इति श्लोकस्याशयः ।

एकपदे – (पदस्यैव आभ्यन्तरे)

उदा - रामः + नाम् - रामाणाम्

नै + अकः - नायकः

पौ + अकः - पावकः

धातूपसर्गयोः – (उपसर्गेण सह धातुयोगे)

उदा - प्र + एजते - प्रेजते

उप + ओषति - उपोषति

अव + इहि - अवेहि

समासे

देव + इन्द्रः - देवेन्द्रः

देव + ऋषिः - देवर्षिः

महा + ऋषिः - महर्षिः

ब्रह्म + उपदेशः- ब्रह्मोपदेशः

वाक्ये – (पदद्वयस्य ततोप्यधिकं वा योगे) सन्धिविवक्षा अस्ति चेत् – ततो रामः विद्यालयमगच्छत् । सन्धिविवक्षा नास्ति चेत् – ततः रामः विद्यालयम् अगच्छत् ।

स्वरसन्धिः

द्वयोः स्वरवर्णयोः संहिता एव स्वरसन्धिः। सन्धिकार्ये पूर्वपदम् उत्तरपदं च प्रधानं भवति। पूर्वपदस्य अन्तिमस्वरः उत्तरपदस्. आदिमस्वरेण सह सन्धत्ते। अर्थात् अ, , , , , , , , लृ, , , , औ इत्येतेषां वर्णानां परस्परसंहिता एव स्वरसन्धिः। सः अष्टधा भवति।

सवर्णदीर्घः (अकः सवर्ण दीर्घः) 6 . 1 . 101

         मम + अनुभवः - ममानुभवः (अ अ – आ)

तव + अभिलाषः - तवाभिलाषः (अ अ – आ)

तथा + अस्तु - तथास्तु (आ अ – आ)

सा + आगच्छति - सागच्छति (आ अ – आ)

वदति + इति - वदतीति (इ इ – ई)

पठन्ती + इव - पठन्तीव (ई इ – ई)

इति + इषत् - इतीषत् (इ ई – ई)

देवी + ईरयति - देवीरयति (ई ई – ई)

लघु + उत्तरम् - लघूत्तरम् (उ उ – ऊ)

लघु + ऊरुकम् - लघूरुकम् (उ ऊ – ऊ)

पितृ + ऋणम् - पितृणम् (ऋ ऋ – ऋ)

अत्र प्रदत्तेषु उदाहरणेषु अकः सवर्णदीर्घः इति सूत्रेण अकः (, , , , लृ वर्णेभ्यः) सवर्णे अचि

परे (सवर्णस्वरे परे) तस्यैव वरेणस्य दीर्घरूपम् एकादशरूपेण सञ्जाताः ।

प्रदत्तानि पदानि सन्धत –

तव + अस्तु - ....................................

तव + आनन्दः - ....................................

तदा + आगतः - ....................................

इति + इच्छति - ....................................

नदी + इव - ....................................

बहु + उत्तरम् - ....................................

साधु + उपदेशः - ....................................

मातृ + ऋणम् - ....................................

भ्रातृ + ऋणम् - ....................................

सवर्णदीर्घप्रक्रिया

+ -

+ -

+ -

+ -

+ -

+ -

+ -

+ -

+ -

+ -

+ -

+ -

+ -

+ -

+ -

+ -

उदाहरणानुसारं योजयत –

अत्र + अपि - अत्रापि

तथा + अपि - ............................

यथा + अत्र - ............................

तव + आदरः - ............................

कदा + आगतः - ............................

इति + इदम् - ............................

भवति + इति - ............................

भवति + इव - ............................

गौरी + ईशः - ............................

बहु + उक्तम् - ............................

लघु + उष्ट्रः - ............................

भवतु + ऊषरः - ............................

स्वसृ + ऋणम् - ............................

 

2 गुणसन्धिः (आद्गुणः) 6 . 1 . 87

तव + इच्छा - तवेच्छा

यथा + इष्टम् - यथेष्टम्

गङ्गा + उदकम् - गङ्गोदकम्

तव + उपदेशः - तवोपदेशः

नर + इन्द्रः - नरेन्द्रः

तदा + उवाच - तदोवाच

देव + ऋषिः - देवर्षिः

अएदेङ् गुणः इति सूत्रेण अकारः (अत्), , (एङ्) इति वर्णानां गुणसंज्ञा प्रदत्ता ।

, आ इत्येतयोः पश्चात् असवर्णे स्वरे परे क्रमशः ए, , अर्, अल्, एते पूर्वपरयोः एकादेश

रूपेण भवन्ति । एषः गुणसन्धिः इति कथ्यते । सूत्रम् – आद्गुणः ।

गुंतन्धिप्रक्रिया

+ इ – ए - तेन इव - तेनेव ।

+ उ – ओ- तव उक्तिः - तवोक्तिः ।

+ इ – ए - तथा इच्छाममि- तथेच्छामि ।

+ ई – ए - यथा ईप्सितम् - यथेप्सितम् ।

+ ऋ – अर् - ब्रह्मा ऋषिः - ब्रह्मर्षिः ।

+ ऋ – अर् - देव ऋषि - देवर्षिः ।

सन्धत्त

मया + उक्तम् - ....................................

मम + इष्टम् - ....................................

मम + उपदेशः - ....................................

तस्य + ऊरुकम् - ....................................

मया + उपदिष्टम् - ....................................

तव + ऋणम् - ....................................

सा + उद्युक्ता - ....................................

3 वृध्दिसन्धिः (वृध्दिरेचि) 6 . 1 . 88

एक + एकम् - एकैकम् ।

देव + ऐश्वर्यम् - देवैश्वर्यम् ।

तदा + ओषधिः - तदौषधिः ।

तेन + एव - तेनैव ।

अष्ट + ऐश्वर्यम् - अष्टैश्वर्यम् ।

, , औ एते वृध्दिसंज्ञकाः वर्णाः (वृध्दिरादैच् – 1 .1 . 1) । अवर्णात् परम् ए, , , औ इति वर्णाः भवन्ति चेत् क्रमात् ऐ, , आ इत्येते एकादेशाः भवन्ति । एषः वृध्दिसन्धिः ।

वृध्दिसन्धिप्रक्रिया –

+ ए – ऐ - अनेन एवम् - अनेनैवम् ।

+ ए – ऐ - यथा एवम् - यथैवम् ।

+ ओ – औ - उत्तमा ओषधिः - उत्तमोषधिः ।

+ ओ – औ - तव ओतुः - तवौतुः ।

+ औ – औ - तेन औषधेन - तेनौषधेन ।

+ औ – औ - यथा औचित्यम् - यथौचित्यम् ।

+ ऋ – आ - प्रा ऋच्छति - प्रार्च्छति ।

+ ऋ – आ - प्र ऋणम् - प्रार्णम् ।

+ ए – ए - प्र एति - प्रेति ।

+ ए – ए - उप एधते - उपेधते ।

+ ओ – ओ - बिम्ब ओष्टम् - बिम्बोष्टम् ।

अत्र वृध्दिरेचि इति सूत्रेण अ, आ इत्येतयोः पश्चात् ए, , , औ वर्णाः भवन्ति चेत् ऐ, औ इति वर्णाः एकादेश भवतः ।

उदाहरणानुसारं सन्धिच्छेदं कुरुत –

तत्रैव - तत्र + एव ।

तवौत्सुक्यम् - ..................................

अथैकस्मिन् - ..................................

ममौषधम् - ..................................

तदैवम् - ..................................

सैषा - ..................................

सद्यैव - ..................................

वनौषधिः - ..................................

कुत्रैते - ..................................

तेनैक्यम् - ..................................

नैव - ..................................

उक्त्वैवम् - ..................................

 

4 अयादिसन्धिः आदेशसन्धिः (एचो यवायवः) 6 . 1 . 78

ते + एव - तयेव / त एव ।

तस्मै + अदात् - तस्मायदात् / तस्मा अदात् ।

द्वौ + आवाम् - द्वावाम् ।

अष्टौ + इति - अष्टाविति ।

द्वौ + इमौ - द्वाविमौ ।

प्रक्रिया

+ इ - अय् - ते + इह - तयिह त इह ।

+ - अय् - प्रभाते + एव - प्रभातयेव प्रभात एव ।

+ - अय् - एते + उक्त्वा - एतयुक्त्वा एत उक्त्वा ।

+ - आय् - तस्मै + अदात्- तस्मायदात् तस्मा अदात् ।

+ इ - अव् - गो + इति - गविति ।

+ इ - आव् - तौ + इव - ताविति ।

+ - आव् - एतौ + एव - एतावेव ।

अत्र एचो यवायावः इति सूत्रेण एचः (, , , ) स्थाने अचि परे (स्वरे परे) क्रमात् अय्, अव्, आय्, आव् आदेशाः भवन्ति ।

प्रदत्तानि पदानि सन्धत्त –

उभौ + अपि - ..................................

करौ + एव - ..................................

बालौ + आगतौ - ..................................

मुखे + एव - ..................................

पचते + इयम् - ..................................

कुरुते + इह - ..................................

गुरौ + आत्मनि - ..................................

तस्मै + अयच्छत् - ..................................

तस्यै + इदम् - ..................................

खलने + उत्सुकः - ..................................

 

5 यण्सन्धिः (इको यणचि) 6 . 1 . 77

इति + अस्ति - इत्यस्ति ।

यदि + अपि - यद्यपि ।

नदी + आसीत् - नध्यासीत् ।

देवी + उवाच - देव्युवाच ।

भवतु + अत्र - भवत्वत्र ।

करोति + एव - करोत्येव ।

गच्छतु + इति - गच्छत्विति ।

मातृ + आज्ञा - मात्राज्ञा ।

पितृ + उक्तिः - पित्रूक्तिः ।

अत्र इको यणचि इति सूत्रेण असवर्णे अचि परे (स्वरे परे) इकः (, , , लृ) स्थाने यणादेशः (यण्, य्, व्, र्, ल्) सञ्जातः ।

यणादेशप्रक्रिया

+ - य् + - - इति + अस्य - इत्यस्य ।

+ - व् + अ – व - पठतु + अधुना- पठत्वधुना ।

+ - व् + इ – वि - पठतु + इदानीम् - पठत्विदानीम् ।

+ - य् + ए – ये - गच्छति + एव - गच्छत्येव ।

+ - र् + आ – रा - मातृ + आदेशः - मात्रादेशः ।

लृ + - ल् + आ – ला - लृ + आकृतिः - लाकृतिः ।

प्रदत्तानां पदानां सन्धिच्छेदं कुरुत –

अन्वास्ते - ..........................................

अवत्यापि - ..........................................

पित्राज्ञा - ..........................................

इअत्युक्त्वा - ..........................................

प्रत्यहम् - ..........................................

अत्युत्तमः - ..........................................

गच्छन्त्विदानीम् - ..........................................

स्नराम्यहम् - ..........................................

प्रत्यवदत् - ..........................................

भवत्यधुना - ..........................................

तिष्ठत्येव - ..........................................

 

6 पूर्वरूपसन्धिः (एङः पदान्तादति) 6 . 1 . 108

अन्ते + अपि - अन्तेपि ।

सो + अयम् - सोयम्

को + अपि - कोपि ।

गृहे + अस्नि - गृहेस्मि ।

वने + अस्मिन् - वनेस्मिन् ।

अत्र एङः पदान्तादति इति सूत्रेण पदान्तस्य एङः (, ) अकारे परे आकारे परे पूर्वरूपम् एकादेश रूपेण सञ्जातः ।

पूर्वरूपसन्धिप्रक्रिया

+ अ – ए - भाषते + अयम् - भाषते यम् ।

+ आ – ए - वने + आसीत् - वने सीत् ।

+ अ – ओ - रामो + अस्मि - रामो स्मि ।

अधः प्रदत्तानि पदानि सन्धत्त –

ते + अपि - .....................................

हरे + अस्ति - .....................................

गुणे + अपि - .....................................

नेत्रे + अश्रुः - .....................................

नरो + आसीत् - .....................................

शुको + अवसत् - .....................................

आकाशे + अधुना - .....................................

 

7 पररूपसन्धिः (एङि पररूपम्) 6 . 1 . 94

अवर्णान्तात् उपसर्गात् (प्र, पर, अप, उप, अव) एतादौ (, ) धातौ परे (अर्थात् एकारादौ, ओकारादौ धातौ परे च) पररूपम् एकादेशरूपेण स्यात् ।

प्र + एजते - प्रेजते (एकारादि)

उप + ओषति - उपोषति (ओकारादि)

 

8 प्रकृतिभावः।

यत्र सन्धिनिमित्ते सत्यपि स्वभावेन अवस्थितिः (सन्धिकार्यम् न भवति), सः एव प्रकृतिभावः इति कथ्यते ।

कवी + एतौ - कवी एतौ ।

गुरू + इमौ - गुरू इमौ ।

लते + एते - लते एते ।

अमि + आश्रमाः - अमि आश्रमाः ।

प्लुतप्रगृह्याः अचि नित्यम् इति सूत्रेण प्लुतात् अचि परे प्रकृतिभावः विधीयते । उपर्युक्तेषु उदाहरणेषु तेन सूत्रेण प्रकृतिभावः जातः ।

प्लुते - आगच्छ कृष्ण 3 + अत्र – आगच्छ कृष्ण 3 अत्र ।

प्रगृह्ये - हरी + अत्र – हरी अत्र

वधू + आवाम् – वधू आवाम् ।

 

प्रगृह्यम् – ईदूदेद्विवचनं प्रगृह्यम् (1 . 1 . 11) इति सूत्रेण ईदन्तानां ऊदन्तानां च द्विवचनरूपाणां प्रगृह्यसंज्ञा विधीयते ।

अन्योदाहरणानि

मणी + इव - मणी इव ।

धेनु + आस्ताम् - धेनु आस्ताम् ।

अदसो मात् (1. 1. 12) इति सूत्रेण अदस् शब्दस्य मकारात् ईदन्तात्, ऊदन्तात् अपि प्रगृह्यसंज्ञा

सञ्जायते । प्लुतप्रगृह्याः अचि नित्यमिति सूत्रेण प्रकृतिभावश्च जायते ।

यथा - अमू + ईशौ - अमू ईशौ ।

अमी + इशा - अमी ईशा ।

अमू + अत्र - अमू अत्र ।

ओत् (1. 1. 5.) इति सूत्रेण ओदन्तानां निपातानां प्रगृह्यसंज्ञा विधीयते । तस्मात् प्रकृतिभावश्च अचि परे –

अहो + ईशः - अहो ईशः।

अहो अस्य प्रभावः – अहो अस्य प्रभीवः ।

प्रदत्तानां पदानां प्रकृतिभावस्य कारणं निर्णयत –

गौरीआगच्छ शीघ्रम् ।

हरेअत्र गौप्यः ।

गुरोएषा मां ताडयति ।

अहोईश्वरविलासः ।

अमूउत्तमौ ।

 

  1. विसर्गस्य सकारादेशः श्चुत्वञ्च ।

विसर्गात् परं (वर्गप्रथमाः, द्वितीयाः श, , स वर्णाश्च) भवति चेत् संहिता कार्या । तत्र विसर्गस्य

सकारादेशः स्यात् ।

उदा - रामः + तत्र - रामस्तत्र ।

रघुः + तम् - रघुस्तम् ।

रामः + - रामस् च, विसर्गस्य सकारः, रामश्च श्चुत्वम् ।

सरितः + - सरितश्च ।

श्रीधरः + षष्ठः-श्रीधरस् षष्ठः (सकारः)

श्रीधरष्षष्ठः (ष्ठुत्वम्)

पयः + शीतलम् - पयस् शीतलम् (सत्वम्)

पयश्शीतलम् (श्चुत्वम्)

सुत्रम् – विसर्जनीयस्य सः 8. 3. 34.

स्वर् परे विसर्गस्य सकारादेशः स्यात् ।

प्रदत्तानि पदानि सन्धत्त –

कः + चित् - ...............................................

रघुः + तदा - ...............................................

वृक्षः + चलति - ...............................................

नृपतिः + तत्र - ...............................................

मनः + चापल्यम् - ...............................................

गोपालः + तिष्ठति - ...............................................

भक्तः + तत्र - ...............................................

गोपालः + - ...............................................

 

  1. विसर्गस्य विसर्ग एव ।

विसर्गस्य श ष स वर्णयोः परयोः सकारादेशः पाक्षिकत्वेन एव सम्भवति ।

हरिः + शेते - हरिः शेतेसम्ध्यभावे ।

हरिः + शेते - हरिश्शेते संहितायां, सत्वं श्चुत्वं च ।

श्रीधरः + षष्ठः - श्रीधरः षष्ठःसन्ध्यभावे ।

श्रीधरष्षष्ठःसंहितायाम् ।

ततः + - ततः स सन्ध्यभावे ।

ततस्य संहितायां ।

अत्र वा शरि 8. 3. 36.

इति सूत्रेण विसर्गस्य श ष स एतेषु परेषु सकारादेशः पाक्षिको भवति ।

कख पफ वर्णनां परत्वे अपि विसर्गस्य 8 चिह्ना मुलीयः, 8 उपध्मानीयः च क्रमाद् भवति ।

उभयोः पादमात्रोच्चारणं कल्पितम् ।

प्लुतस्य उच्चारणे त्रिमात्राः ।

दीर्घस्य उच्चारणे द्विमात्रे ।

ह्रस्वस्य उच्चारणे एकामात्रा ।

विसर्गस्य उच्चारणे अर्धमात्रा ।

जिह्वामुलीयस्य, उपध्मानीयस्य च उपादमात्रा ।

रामः + कुत - राम 8 कुत्र

रामः कुत्र ।

नायकः 8 पालयति

ततः परम् – तत 8 परम् ।

तपः फलम् – तप 8 फलम् ।

सूत्रम् कुप्वोः क पौ च

इत्यनेन कखाभ्यां प्राग्वर्तिनः वविसर्गस्य जिह्वामूलीयः (8) पफाभ्यां प्राग्वर्तिनः विसर्गस्य उपध्मानीयः च भवति ।

सन्धत्त –

हरिः + शयानः - ......................................

पल्लवः + फलितः - ......................................

ततः + सरित् - ......................................

कः + चन - ......................................

3 इकार उकारात्परस्य विसर्गस्य षकारादेशः स्यात् कुप्वोः परयोः ।

निः + कल्मषम् - निष्कल्मषम् ।

सर्पिः + पाशम् - सर्पिष्पाशम् ।

निः + क्रियम् - निष्क्रियम् ।

धनुः + कोटिः - धनुष्कोटिः ।

आयुः + काम्यति - आयुष्काम्यति ।

सूत्रम् – इणः षः 8. 3. 36.

इकार उकारयोः पस्स्य विसर्गस्य षकारः स्यात् कुष्वोः परयोः इति सूत्रस्य अर्थः ।

सर्पिः + पाशम् - सर्पिष्पाशम् ।

सर्पिः + कल्पम् - सर्पिष्कल्पम् ।

4 विसर्गस्य (सकारस्य) रुत्वम् ।

पदान्तस्य सकारस्य सजुस् शब्दस्य च रुत्वम् स्यात् ।

यथा - हरिस् + इति - हरिरिति ।

मुनिस् + इति - मुनिरिति ।

गतिस् + - गतिर्न ।

गुरुः + इति - गुरुरिति ।

सूत्रम् – ससजुषो रुः 8. 2. 66.

अधः प्रदत्तानि पदानि विश्लेषयत ।

भनुरयम् - ......................................

मुनिर्गच्छति - ......................................

पुनर्गच्छति - ......................................

तयोर्वचनम् - ......................................

सन्ततिर्न - ......................................

लक्ष्मीरिति - ......................................

वसतिर्यत्र - ......................................

अस्माभिरयम् - ......................................

5 पदान्तस्य सस्य र् आदेशः, उत्वञ्च ।

लक्ष्मणस् अन्यः इत्यत्र लक्षमणस् इति सुबन्तपदम् । तत्र स्वरः परत्वा भावाद् तथा अनवसानाच्च सकारस्य विसर्गादेशः न सम्भवति ।

अत्र ससजुषो रु इति सूत्रेण (8. 2. 66) सकारस्य रुत्वादेशे ।

लक्ष्मणः रु अन्यः इति ह्रस्व अकाराद् परस्य रू वर्णस्य उकारादेशः सेयात् ह्रस्वाकारे परे इति नियमात् लक्ष्मणः उ अन्यः ।

सूत्रम् – अतो रोरप्लुदाप्लुते । 6. 1. 113.

पुनः आद् गुणः इति गुणे एङपदान्तादति इति पूर्वरूपे लक्ष्मणोन्यः इति रूपम् ।

एवम् - रामस् + अत्र - रामोत्र ।

सः + अयम् - सोयम् ।

अप्लुताद् अकाराद् हश् (वर्ग द्वितीय, चतुर्थ पञ्चमाः यरलवह श्च) परे सकारस्य रुत्वम्, उत्वम्

पुनः गुणम् च भवति ।

सूत्रम् – हशि च 6. 1. 114.

उदा - शिवस् + वन्द्यः - शिवो वन्द्यः ।

नमः + भगवते - नमो भगवते ।

रावणः + नाम - रावणो नाम ।

मानुषः + यत्र - मानुषो यत्र ।

6 विसर्गस्य (र्) लोपः, तन्निमित्तकः अणः दार्घः च ।

उदा - पुनर् रमते

पुन रमते (लोपः)

पुना रमते (अकारस्य दीर्घः)

शम्भुस् राजते

शम्भुर् राजते (रुत्वम्)

शम्भु राजते (लोपः)

शम्भू राजते (उकारस्य दीर्घः)

सूत्रम् – रोरि । 8. 3. 14.

रेफस्य रेफे परे लोपः स्यात् ।

सूत्रम् – ढ्रलोपे पूर्वस्य दीर्घोणः 6. 3. 111.

ढ रेफ लोप निमित्तयोः पूर्वस्य अणः (अ इ उ)

दीर्घः स्यात् इति सूत्रार्थः ।

सन्धिच्छेदं लिखत –

नीरवः

नीरन्ध्रः

भनू राजते

अन्ताराष्ट्रम्

दाशरथी रामः

भोस्, भगोस्, अधोस्, अपूर्वस्य रेफस्य यकारादेशः स्यात् अश् परे

भोस् देवा

भोर् देवाः (ससजुषो रूः)

भोय् देवाः (भो भगो अधो अपूर्वस्य योशि)

सूत्रम् – हलि सर्वेषाम् 8. 3. 22.

इति सूत्रेण भोय् शब्दस्य यकारस्य लोपः स्यम् हल् परे (हकार विधाय सर्वे व्यञ्जनवर्णाः)

भोस् देवा - भो देवाः

भगोस् देवाः - भगो देवाः

भोस् वासुदेव - भो वासुदेवः

सन्धत्त –

भोस् + जनार्दनः

भोस् + अच्युतः

भोस् + राजन्

भोस् + धीमन्

भगोस् + लक्ष्मी

भोस् + पितामह

अधोस् + ब्रह्मन्

सुभाषितानि।

सुभाषितानि।

१.प्रयत्नमहत्वम्

       उद्यमेन हि सिद्ध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः।

         नहि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः ।।

पदानि -

उद्यमेन हि सिद्ध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः नहि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः।

पदपरिचयः -

पदम् व्याख्यानम्

पदार्थः

उद्यमेन अ. पुं. तृ. ए प्रयत्नेन हि निश्चयार्थकम् अव्ययम्।

निश्चयेन सिद्ध्यन्ति षिधु(संराद्धौ) पर. प्राप्नुवन्ति

कार्याणि अ. नपुं. द्वि. ब. कर्तव्यानि न निषेधार्थकम् अव्ययम्

मनोरथैः अ. पुं. तृ. ब. अभिलाषैः हि निश्चयार्थकम् अव्ययम्

सुप्तस्य अ. पुं. ष. ए.(विशेषणं) क्तान्तः निद्रां प्राप्तस्य

सिंहस्य अ. पुं. ष. ए. मृगराजस्य

प्रविशन्ति प्र उपसर्गपूर्वक विश् (प्रवेशने) पर. लट्. प्र. पु. ब. प्रवेशनं कुर्वन्ति।

मुखे अ. नपुं. स. ए. वदने

मृगाः अ. पुं. प्र. ब. हरिणाः

अन्वयः - उद्यमेन हि कार्याणि सिद्धन्ति, न मनोरथैः। सुप्तस्य सिंहस्य मुखे मृगाः न प्रविशन्ति हि।

आशयः - जनाः प्रयत्नेनैव उद्दिष्टकार्याणि सफलीकुर्वन्ति। केवलाभिलाषैः न। निद्रां प्राप्तस्य सिंहस्य मुखे मृगाः न प्रविशन्ति।

२.     आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः।

           नास्त्युद्यमसमो बन्धुः कृत्वा यं नावसीदति।।

पदानि-

आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थः महान् रिपुः न अस्ति उद्यमसमः बन्धुः कृत्वा यं न अवसीदति।

पदपरिचयः -

पदम् व्याख्यानम्

पदार्थः

आलस्यं अ. नपुं. प्र. ए., अलसस्य भावः आलस्यम्। अलसता हि निश्चयार्थकम् अव्ययम्

मनुष्याणां अ. पुं. ष. ब. मानवानाम्

शरीरस्थः अ. पुं. प्र. ए.। शरीरे तिष्ठति इति शरीरस्थः, रिपुः इत्यस्य विशेषणम्। देहस्थः

महान् त. पुं. प्र. ए., रिपु इत्यस्य विशेषणम्

रिपुः उ. पुं. प्र. ए. शत्रुः न निषेधार्थकम् अव्ययम्

अस्ति अस (भुवि) लट्, पर. प्र. पु. ए. भवति

उद्यमसमः अ. पुं. प्र. ए., उद्यमेन समः प्रयत्नतुल्यः

बन्धुः उ. पुं. प्र. ए. स्वजनः

कृत्वा डुकृञ् (करणे) क्त्वान्तम् अव्ययम्

यं द. पुं. द्वि. ए. सर्वनामशब्दः

न अवसीदति अव + षदृलृ(अवसादने) लट् प्र. पु. ए. नश्यति।

अन्वयः - आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थः महान् रिपुः(भवति)।उद्यमसमः बन्धुः न अस्ति। यं कृत्वा न अवसीदति।

आशयः - आलस्यं नाम मानवानां शरीरान्तर्भूतः महान् शत्रुः भवति।

तेषां प्रयोजनकारी प्रयत्नतुल्यः अन्यः बन्धुः नास्ति।

यतः उत्साही पुरुषः बन्धुरूपं प्रयत्नं कृत्वा कष्टं न प्राप्नोति।

३.    न दैवमिति सञ्चिन्त्य त्यजेदुद्योगमात्मनः।

          अनुद्यमेन कस्तैलं तिलेभ्यः प्राप्तुमर्हति।।

पदानि -

न दैवम् इति सञ्चिन्त्य त्यजेत् उद्योगम् आत्मनः अनुद्यमेन कः तैलं तिलेभ्यः प्राप्तुम् अर्हति।

पदपरिचयः -

पदम् व्याख्यानम्

पदार्थः

न निषेधार्थकम् अव्ययम्

दैवम् अ. नपुं. प्र. ए. भाग्यम् इति अव्ययम्

तथा सञ्चिन्त्य सम् उपसर्गपूर्वक चिति, ल्यबन्तम् अव्ययम् चिन्तां कृत्वा

त्यजेत् त्यज् (हानौ) पर. विधिलिङ् प्र. पु. ए.

उद्योगम् अ. पुं. द्वि. ए. प्रयत्नम्

आत्मनः न . पुं. तृ. ए. स्वस्य

अनुद्यमेन अ. पुं. तृ. ए, न उद्यमः अनुद्यमः तेन। प्रयत्नं विना

कः म. पुं. प्र. ए. (सर्वनामशब्दः)

तैलं अ. नपुं. द्वि. ए.। तिलस्य इदं तैलम्। स्नेहः

तिलेभ्यः अ. नपुं. प. ब.

प्राप्तुम् प्र + आप्लृ (व्याप्तै) तुमुन्नन्तम् अव्ययम् लब्धुम्

अर्हति अर्ह(पूजायां) पर. लट् , प्र. पु. ए.।

अन्वयः- दैवम् इति सिञ्चिन्त्य आत्मनः उद्योगम् न त्यजेत्।

कः अनुद्यमेन तिलेभ्यः तैलं प्राप्तुम् अर्हति।

आशयः - सर्वं भाग्याधीनं इति विचार्य उद्यमरहितो भवितुं कोsपि न अर्हति।

प्रयत्नं विना तिलात् तैलम् उत्पादयितुं को वा समर्थः ? न कोsपि शक्तः इत्यर्थः।

४.     योजनानां सहस्रं तु शनैर्गच्छेत् पिपीलिका।

           अचलन् वैनतेयोsपि पदमेकं न गच्छति।।

पदानि -

योजनानां सहस्रं तु शनैः गच्छेत् पिपीलिका

अचलन् वैनतेयः अपि पदम् एकं न गच्छति।

पदपरिचयः -

पदम् व्याख्यानम्

पदार्थः

योजनानां आ. स्री. ष. ब. दूरपरिमाणार्थकं पदम्

सहस्रं अ. नपुं. प्र. ए. १००० इति संख्या तु अव्ययम्

शनैः अव्ययम् मन्दम्

गच्छेत् गम्(गतौ) पर. वि.लिङ्, प्र. पु. ए. चलेत्

पिपीलिका आ. स्त्री. प्र. ए. प्राणिविशेषः

अचलन् त. पुं. प्र. ए.। नञ् पूर्वक चल् - शत्रन्तं पदं अचलत्। पुंसि अचलम्। न गच्छत्

वैनतेयः अ. पुं. प्र. ए.। विनतायाः अपत्यं पुमान् वैनतेयः। गरुडः

अपि समुच्चयार्थकम् अव्ययम्।

च पदम् अ. नपुं. द्वि. ए. दूरपरिमाणद्योतकः

एकं अ. नपुं द्वि. ए.। पदम् इत्यस्य विशेषणम्

न निषेधार्थकम् अव्ययम्

गच्छति गम्लृ (गतौ) लट्. प्र. पु. ए.। चलति

अन्वयः - पिपीलिका तु योजनानां सहस्रं शनैः गच्छेत्।

अचलन् वैनतेयः तु एकं पदम् अपि न गच्छति।

आशयः - लघुप्राणी पिपीलिका मन्दं मन्दमपि स्वप्रयत्नेन योजनासहस्रं गन्तुं शक्नुयात्।

किन्तु शीघ्रगामी गरुडस्तु आलस्येन अचलन् उपविशति चेत् एकं पदमपि न गच्छति।

५.     रत्नैर्महाब्धेस्तुतुषुर्न देवाः न लेभिरे भीमविषेण भीतिम्।

           सुधां विना न प्रययुर्विरामं न निश्चितार्थाद्विरमन्ति धीराः।।

पदानि -

रत्नैः महाब्धेः तुतुषुः न देवाः न लेभिरे भीमविषेण भीतिम् सुधां विना न प्रययुः विरामं न निश्चितार्थात् विरमन्ति धीराः।

पदपरिचयः -

पदम् व्याख्यानम्

पदार्थः

रत्नैः अ. नपुं. तृ. ब. मणिभिः

महाब्धेः अ. पुं. प. ए.। महान् च असौ अब्धिः महाब्धिः - तस्मात् महाब्धेः। महासमुद्रात्

तुतुषुः तुष (प्रीतौ) पर. लिट्. प्र. पु. ब. तुष्यन्ति स्म

न निषेधार्थकम् अव्ययम्

देवाः अ. पुं. प्र. ब.

लेभिरे लभष् (प्राप्तौ) आत्म. लिट्. प्र. पु. ब. प्रापुः

भीमविषेण अ. नपुं. तृ.ए.। भिमं विषं भिमविषम्, तेन भीमविषेण। उग्रविषेण

भीतिम् इ. स्त्री. द्वि. ए. भयम्

सुधां आ. स्त्री. द्वि. ए. अमृतम्

विना अव्ययम् ऋते

प्रययुः प्र + या (प्रापणे)पर. लिट्, प्र. पु. ब.

विरामं अ. नपुं. द्वि. ए.

निश्चितार्थात् अ. पुं. प. ए.। निश्चितः अर्थः निश्चितार्थः, तस्मात्- निश्चितार्थात्। निश्चितलक्ष्यात्।

विरमन्ति वि + रमु (क्रीडायां) पर. लट्, प्र. पु. ब.

धीराः अ. पुं. प्र.ब.

अन्वयः -

देवाः महाब्धेः रत्नैः न तुतुषुः। भीमविषेण भीतिम् न लेभिरे।

सुधां विना विरामं न प्रययुः। धीराः निश्चितार्थात् न विरमन्ति।

आशयः -

पुराणे विद्यमाना अमृतमथनकथा अत्र सूचिता।

समुद्रमथनं कुर्वन्तः देवाः महासमुद्रात् लब्धैः विविधैः अमूल्यैः रत्नैः सन्तोषं न प्रापुः।

कालकूटविषस्य दर्शनेन भीताः नाभवन्। ते देवाः दृढनिश्चयेन अमृतप्राप्तिपर्यन्तं कठिनप्रयन्तं न अकुर्वन्।

धीराः निश्चितार्थलाभं यावत् प्रयत्नं कुर्वन्ति। विशेषप्रयोगः - सुधां विना - विना शब्दयोगे द्वितीया।

परोपकारः

१.     परोपकारः कर्तव्यः प्राणैरपि धनैरपि।

           परोपकारजं पुण्यं न स्यात् क्रतुशतैरपि।।

पदानि -

परोपकारः कर्तव्यः प्राणैः अपि धनैः अपि परोपकारजं पुण्यं न स्यात् क्रतुशतैः अपि।

पदपरिचयः -

पदम् व्याख्यानम्

पदार्थः

परोपकारः अ. पुं.प्र. ए. (परेभ्यो उपकारः) अन्येभ्यो उपकारः

कर्तव्यः डुकृञ् (करणे) तव्यत्, प्र. पु. ए. करणीयम्

प्राणैः अ. पुं. तृ. ब. (नित्यबहुवचने प्रयोगः)

अपि अव्ययम्

धनैः अ. नपुं. तृ. ब.

परोपकारजं अ. नपुं. प्र. ए.। परोपकारात् जातम्

पुण्यं अ. नपुं. प्र. ए.

न निषेधार्थकम् अव्ययम्।

स्यात् अस् विधिलिङ्, प्र. पु. ए.

क्रतुशतैः अ. नपुं. तृ. ब.। क्रतूनां शतं क्रतुशतं, तैः

अन्वयः - प्राणैः धनैः अपि परोपकारः कर्तव्यः।

परोपकारजं पुण्यं क्रतुशतैः अपि न स्यात् ।

आशयः - प्राणैः धनैः अपि अस्माभिः परोपकारः कर्तव्यः।

परोपकारात् जातं पुण्यं क्रतुशतैः अपि न लभते।

२.    अष्टादशपुराणेषु व्यासस्य वचनद्वयम्।

          परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम्।।

पदानि -

अष्टादशपुराणेषु व्यासस्य वचनद्वयम् परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम्।

पदपरिचयः -

पदम् व्याख्यानम्

पदार्थः अष्टादशपुराणेषु अ. नपुं. स. ब

 व्यासस्य अ. पुं. ष. ए.

वचनद्वयम् वचनस्य द्वयम्।

परोपकारः अ. पुं. प्र. ए.

पुण्याय अ. नपुं. च. ए. पापाय अ. नपुं. च. ए.

परपीडनम् अ.नपुं. प्र. ए.

अन्वयः- अष्टादशपुराणेषु व्यासस्य वचनद्वयम् (अस्ति)।

परोपकारः पुण्याय (भवति) परपीडनम् पापाय (च भवति)।

आशयः- अष्टादशपुराणैः व्यासेन यदुक्तं तद् सङ्ग्रहरूपेण एवं वक्तुं शक्यते।

यथा परोपकारः पुण्याय भवति. परपीडनं पापाय च भवति इति।

३.     श्रोत्रं श्रुतेनैव न कुण्डलेन दानेन पाणिर्न तु कङ्कणेन।

           विभाति कायः खलु सज्जनानां परोपकारेण न चन्दनेन।।

पदानि -

श्रोत्रं श्रुतेन एव न कुण्डलेन दानेन पाणिः न तु कङ्कणेन विभाति कायः खलु सज्जनानां परोपकारेण न चन्दनेन।

पदपरिचयः -

पदम् व्याख्यानम्

पदार्थः

श्रोत्रं अ. नपुं. प्र. ए. कर्णम्

श्रुतेन श्रु (श्रवणे) क्तान्तं, नपुं, तृ.ए. एव अव्ययम्।

न निषेधार्थकम् अव्ययम्

कुण्डलेन अ. नपुं. तृ. ए. कर्णाभरणेन

दानेन अ. नपुं. तृ. ए.

पाणिः इ. पुं. प्र. ए. हस्तः

तु अव्ययम्

कङ्कणेन अ. नपुं. तृ. ए.

विभाति वि पूर्वक भा (दीप्तौ) लट् प्र. पु. ए. भाति

कायः अ. पुं. प्र. ए. शरीरम्

खलु अवधारणार्थकम् अव्ययम् वा

सज्जनानां अ. पुं. ष. ब.

परोपकारेण अ. पुं. तृ. ए.

चन्दनेन अ. नपुं. तृ. ए.

अन्वयः - श्रोत्रं श्रुतेन एव विभाति, कुण्डलेन न विभाति।

पाणिः दानेन विभाति, कङ्कणेन न विभाति।

सज्जनानां कायः खलु परोपकारेण विभाति, चन्दनेन न विभाति।

आशयः - कर्णम् उचितकार्य श्रवणेन एव विभाति। कर्णं कुण्डलेन न विभाति।

हस्तः कङ्कणेन न विभाति, दानेन एव विभाति।

तद्वत् सज्जनानां कायः चन्दनेन न विभाति, परोपकारेण एव विभाति।

४.    परोपकाराय फलन्ति वृक्षाः परोपकाराय वहन्ति नद्यः।

          परोपकाराय दुहन्ति गावः परोपकारार्थमिदं शरीरम्।।

पदानि -

परोपकाराय फलन्ति वृक्षाः परोपकाराय वहन्ति नद्यः

परोपकाराय दुहन्ति गावः परोपकारार्थम् इदं शरीरम्।

पदपरिचयः -

पदम् व्याख्यानम्

पदार्थः

परोपकाराय अ. पुं. च. ए. परोपकारं कर्तुम्

फलन्ति फल् (निष्पत्तौ) लट्, प्र. पु. ब.

वृक्षाः अ. पुं. प्र. ब. तरवः

वहन्ति वह् (प्रापणे) लट्, प्र. पु. ब.

नद्यः ई. स्त्री. प्र. ब. वाहिनी

दुहन्ति दुह् (प्रपूरणे)लट्, प्र. पु. ब.

गावः ओ. स्त्री. प्र. ब. धेनवः

परोपकारार्थम् अव्ययम् परोपकाराय

इदं म. सर्वनामशब्दः नपुं. प्र. ए. एतत्

शरीरम् अ. नपुं. प्र. ए. तनुः

अन्वयः -

वृक्षाः परोपकाराय फलन्ति। नद्यः परोपकाराय वहन्ति।

गावः परोपकाराय दुहन्ति। इदं शरीरम् परोपकारार्थम् (भवति)।

आशयः -

वृक्षाः परोपकाराय फलं यच्छन्ति। नद्यः परोपकाराय जलं यच्छन्ति।

गावः परोपकाराय क्षीरं दुहन्ति। एवम् अस्माकम् इदं शरीरं परोपकाराय भवति इत्याशयः।

५.    रविचन्द्रौ घनाः वृक्षा नदी गावश्च सज्जनाः।

          एते परोपकाराय युगे देवेन निर्मिताः।।

पदानि -

रविचन्द्रौ घनाः वृक्षाः नदी गावः च सज्जनाः एते परोपकाराय युगे देवेन निर्मिताः।

पदवरिचयः -

पदम् व्याख्यानम्

पदार्थः

रविचन्द्रौ रविश्च चन्द्रश्च रविचन्द्रौ सूर्यः, चन्द्रः

घनाः अ. पुं. प्र. ब. मेघाः

वृक्षाः अ. पुं. प्र. ब. तरवः

नदी ई. स्त्री. प्र. ए. तरङ्गिणी

गावः ओ. स्त्री. प्र. ब. धेनवः

च समुच्चयार्थकम् अव्ययम्

सज्जनाः अ. पुं. प्र. ब.

एते द. पुं. प्र. ब.

परोपकाराय अ. पुं. च. ए.

युगे अ. नपुं. स. ए. काले

देवेन अ. पुं. तृ. ए.

निर्मिताः निर् उपसर्ग माङ्, क्तान्तं, पुं. प्र. ब.

अन्वयः -

युगे रविचन्द्रौ घनाः वृक्षाः नदी गावः सज्जनाः च एते परोपकाराय देवेन निर्मिताः।

आशयः -

काले काले रविः चन्द्रः मेघाः वृक्षाः नद्यः गावः सज्जनाः च परोपकारार्थं देवेन निर्मिताः।

विद्या

१.    विद्या ददाति विनयं विनयाद्याति पात्रताम्।

          पात्रत्वाद्धनमाप्नोति धनाद्धर्मं ततः सुखम्।।

पदानि -

विद्या ददाति विनयं विनयात् याति पात्रताम् पात्रत्वात् धनम् आप्नोति धनात् धर्मं ततः सुखम्।

पदपरिचयः -

पदम् व्याख्यानम्

पदार्थः

विद्या आ. स्त्री. प्र. ए. ज्ञानम्

ददाति डुदाञ् (दाने) लट् पर. प्र. पु. ए. यच्छति

विनयं अ. पुं. द्वि. ए. सौम्यता

विनयात् अ. पुं. प. ए.

याति या (प्रापणे), लट् पर. प्र.पु. ए। प्राप्नोति।

पात्रताम् आ. स्त्री. द्वि. ए. योग्यताम्

पात्रत्वात् आ. नपुं. प. ए. योग्यत्वात्

धनम् अ. नपुं. द्वि. ए. सम्पत्

आप्नोति आप्ल् (व्याप्तौ) लट्, पर. प्र. ए. प्राप्नोति

धनात् अ. नपुं. प. ए. सम्पदः

धर्मं अ. पुं. द्वि. ए.

ततः तसिलन्तम् अव्ययम् अनन्तरम्

सुखम् अ. नपुं. द्वि. ए.

अन्वयः -

विद्या विनयं ददाति, विनयात् पात्रताम् याति,

पात्रत्वात् धनम् आप्नोति, धनात् धर्मं, ततः सुखं च (आप्नोति)।

आशयः -

ज्ञानं विनयं यच्छति, ज्ञानात् योग्यतां प्राप्नोति,

योग्यत्वात् द्रव्यं प्राप्नोति, द्रव्यात् धर्मं, धर्मात् सुखं च प्राप्नोति।

२.    न चोरहार्यं न च राजहार्यं न भ्रातृभाज्यं न च भारकारि।

         व्यये कृते वर्धत एव नित्यं विद्याधनं सर्वधनात्प्रधानम्।।

पदानि -

न चोरहार्यं न च राजहार्यं न भ्रातृभाज्यं न च भारकारि

व्यये कृते वर्धते एव नित्यं विद्याधनं सर्वधनात् प्रधानम्।

पदपरिचयः -

पदम् व्याख्यानम्

पदार्थः

न अव्ययम् निषेधार्थे

चोरहार्यं नपुं, प्र. ए.। हर्तुं योग्यं हार्यं, चोरेण हार्यं चोरहार्यम्

च अव्ययम् अपि

राजहार्यं -हर्तुं योग्यं हार्यं, राज्ञा हार्यं राजहार्यम् नृपेण हार्यम्

भ्रातृभाज्यं भक्तुं योग्यं भाज्यं, भ्रातृभ्यः भाज्यं भ्रातृभाज्यम्, अ. नपुं, प्र. ए. सहोदरेभ्यः भाज्यम्

भारकारि इ. नपुं. प्र. ए.। भारं कर्तुं शीलम् अस्य अस्ति इति।

व्यये अ. पुं. स. ए.

कृते अ. पुं. स. ए.

वर्धते वृत् (वर्धने) लट्, आत्म. प्र. पु. ए.

एव अव्ययम् नूनम्

नित्यं अ. नपुं. प्र. ए.

विद्याधनं अ. नपुं. प्र. ए.। विद्या एव धनं विद्याधनम्

सर्वधनात् अ. नपुं. प. ए.

प्रधानम् अ. नपुं. प्र. ए.

अन्वयः -

चोरहार्यं न राजहार्यं च न, भ्रातृभाज्यं न, भारकारि च न (भवति),

व्यये कृते नित्यं वर्धते एव। (तस्मात्) विद्याधनं सर्वधनात् प्रधानम्(भवति)।

आशयः -

विद्याधनं चोरेण न हार्यते। राज्ञा च न हार्यते, सहोदरेभ्यः भाज्यं न, भारकारि च न भवति।

विनिमये कृते संवर्धते एव। अतः विद्याधनं सर्वधनात् प्रधानं भवति।

३.     विद्धत्वं च नृपत्वं च नैव तुल्यं कदाचन।

           स्वदेशे पूज्यते राजा विद्वान् सर्वत्र पूज्यते।।

पदानि -

विद्धत्वं च नृपत्वं च न एव तुल्यं कदाचन

स्वदेशे पूज्यते राजा विद्वान् सर्वत्र पूज्यते।

पदपरिचयः -

पदम् व्याख्यानम्

पदार्थः

विद्धत्वं अ. नपुं. प्र. ए.।

विदुषः भावः विद्वत्वम्

च समुच्चयार्थकम् अव्ययम्

नृपत्वं अ. नपुं. प्र. ए.। नृपस्य भावः नृपत्वम्

न निषेधार्थकम् अव्ययम्।

एव अव्ययम्

तुल्यं अ. नपुं. प्र. ए.

कदाचन अव्ययम्

स्वदेशे अ. पुं. स. ए., स्वस्य देशः स्वदेशः तस्मिन् देशे।

पूज्यते पूज (पूजायां) लट्, आत्म. प्र. पु. ए.

राजा न. पुं. प्र. ए. नृपः

विद्वान् स. पुं. प्र. ए.

सर्वत्र त्रलन्तम् अव्ययम्

अन्वयः -

विद्धत्वं च नृपत्वं च कदाचन न एव तुल्यम्।

राजा स्वदेशे पूज्यते (किन्तु) विद्वान् सर्वत्र पूज्यते।

आशयः -

विद्वान् च नृपः कदापि तुल्यं न भवति।

यतः नृपः स्वदेशे एव पूज्यते, किन्तु विद्वान् सर्वदेशेषु पूज्यः भवति।

४.     किं कुलेन विशालेन विद्याहीनस्य देहिनः।

           अकुलीनोsपि विद्यावान् देवैरपि स पूज्यते।।

पदानि -

किं कुलेन विशालेन विद्याहीनस्य देहिनः

अकुलीनः अपि विद्यावान् देवैः अपि सः पूज्यते।

पदपरिचयः -

पदम् व्याख्यानम्

पदार्थः

किं म. नपुं. प्र. ए. क्षेपार्थे अव्ययम्

कुलेन अ. नपुं. तृ. ए. वंशेन

विशालेन अ. नपुं तृ. ए. बृहदाकारेण

विद्याहीनस्य अ. पुं. ष. ए.

देहिनः न. पुं. ष. ए.

अकुलीनः अ. पुं. प्र. ए.। कुले भवः कुलीनः, न कुलीनः अकुलीनः

अपि अव्ययम्

विद्यावान् त. पुं. प्र. ए.

देवैः अ. पुं. तृ. ब.

पूज्यते पूज् (पूजायां) लट्, आत्म. प्र. पु. ए

अन्वयः -

विद्याहीनस्य देहिनः विशालेन कुलेन किम् ?

अकुलीनः अपि सः विद्यावान् देवैः अपि पूज्यते।

आशयः-

विद्याहीनस्य जनस्य विशालेन (उन्नत) कुलेन किं प्रयोजनम् ?

, अकुलीनः अपि विद्यावान् देवैः अपि पूज्यते।

५.    विद्या नाम नरस्य रूपमधिकं प्रच्छन्नगुप्तं धनम्

          विद्या भोगकरी यशस्सुखकरी विद्या गुरूणां गुरुः।

          विद्या बन्धुजनो विदेशगमने विद्या परा देवता

          विद्या राजसु पूज्यते नहि धनं विद्याविहीनः पशुः।।

पदानि -

विद्या नाम नरस्य रूपम् अधिकं प्रच्छन्नगुप्तं धनम्

विद्या भोगकरी यशः सुखकरी विद्या गुरूणां गुरुः

विद्या बन्धुजनः विदेशगमने विद्या परा देवता

विद्या राजसु पूज्यते न हि धनं विद्याविहीनः पशुः।

पदपरिचयः

पदम् व्याख्यानम्

पदार्थः

विद्या आ. स्त्री. प्र. ए. ज्ञानम्

नाम प्रसिद्धार्थे अव्ययम्

नरस्य अ. पुं. ष. ए. मनुष्यस्य

रूपम् अ. नपुं. प्र. ए. आकृतिः

प्रच्छन्नगुप्तं अ. नपुं. प्र. ए.- धनस्य विशेषणम् निगूढरक्षितम्

धनम् अ. नपुं. प्र. ए. वित्तम्

भोगकरी करोति इति करः, भोगस्य करः भोगकरः, तस्य स्त्रीत्वे भोगकरी। ई. स्त्री. प्र. ए. आनन्दकरी

यशः स. नपुं. प्र. ए. कीर्ति

सुखकरी करोति इति करः, सुखस्य करः सुखकरः, तस्य स्त्रीत्वे सुखकरी। ई. स्त्री. प्र. ए. आनन्दकरी

गुरूणां उ. पुं. ष. ब. आचार्याणाम्

गुरुः उ. पुं. प्र. ए. आचार्यः(महती)

बन्धुजनः अ. पुं. प्र. ए.

विदेशगमने अ. नपुं. स. ए. परदेशयात्रायाम्

परा आ. स्त्री. प्र. ए. उत्कृष्टा

देवता आ. स्त्री. प्र. ए.

राजसु न. पुं. स.ब

. पूज्यते पूज् (पूजायां) लट्, भावे आत्म. प्र. पु. ए. आराध्ये

न हि अव्ययम् (अवधारणार्थकम् अव्ययम्) न एव

विद्याविहीनः अ. पुं. प्र. ए. विद्यारहितः

पशुः अ. पुं. प्र.ए. (यशश्च सुखश्च यशस्सुखे तयोः करः यशस्सुखकरः स्त्रीत्वे यशस्सुखकरी)

अन्वयः -

विद्या नाम नरस्य अधिकं रूपं प्रच्छन्नगुप्तं धनं

विद्या भोगकरी यशः सुखकरी विद्या गुरूणां गुरुः

विद्या विदेशगमने बन्धुजनः विद्या परा देवता

विद्या राजसु पूज्यते धनं हि न विद्याविहीनः पशुः।

आशयः -

विद्या मनुष्यस्य श्रेष्ठं, सुगुप्तं धनं च।

विद्या भोग्यवस्तुः यशः आनन्दवर्धिका च।

विदेशे बन्धुः इव हितकारिका।

तथा परमं देवतं च भवति। तथा राजसम्मानदायिका विद्यते।

एतादृश विद्यया शून्यः जनः पशुसमानमेव। सज्जनः।

१.    आरम्भगुर्वी क्षयिणी क्रमेण लघ्वी पुरा वृद्धिमती च पश्चात्।

          दिनस्य पूर्वार्धपरार्धभिन्ना छायेव मैत्री खलसज्जनानाम्।।

 

 

पदपरिचयः -

पदम् व्याख्यानम्

पदानि -

आरम्भगुर्वी क्षयिणी क्रमेण लघ्वी पुरा वृद्धिमती च पश्चात्

दिनस्य पूर्वार्धपरार्धभिन्ना छाया इव मैत्री खलसज्जनानाम्।

पदार्थः

आरम्भगुर्वी ई. स्त्री. प्र. ए. आद्ये महत्तरा

क्षयिणी ई . स्त्री. प्र. ए. क्षयशीला

क्रमेण एनन्तम् अव्ययम् क्रमशः

लघ्वी ई. स्त्री. प्र. ए. लघुतामापन्ना

पुरा अव्ययम् प्राक्

वृद्धिमती ई. सत्री. प्र. ए. वृद्धिः अस्याः अस्तीति

च समुच्चयार्थकः निपातः

पश्चात् अव्ययम् अनन्तरम्

दिनस्य अ. नपुं. प्र. ए. दिवसस्य

पूर्वार्धपरार्ध आ. स्त्री. प्र. ए. पूर्वार्धे उत्तरार्धे भिन्ना छाया इत्यस्य विशेषणम्

छाया आ. स्त्री. प्र. ए. अनातपः

इव सादृश्यार्थकम् अव्ययम् समाना

मैत्री ई. स्त्री. प्र. ए. मित्रता

खलसज्जनानाम् अ. पुं. ष. ब.

अन्वयः -

खलसज्जनानाम् मैत्री दिनस्य पूर्वार्धपरार्धभिन्ना छाया इव

आरम्भगुर्वी क्रमेण क्षयिणी पुरा लघ्वी पश्चात् वृद्धिमती च (भवति)।

आशयः -

खलजनानां (दुष्टानां) मैत्री दिनस्य पूर्वार्धभिन्ना छाया इव

आरम्भे महत्तरा क्रमेण क्षयशीला च भवति।

परन्तु सज्जनानां मैत्री आद्ये लघुतरा पश्चात् वृद्धिका च भवति।

 

कथाः।

 

अलसः बालः।

एकत्र कश्चित् बालकः निवसति स्म। अलसः सः प्रतिदिनं समयेन विद्यालयं न गच्छति। एकदा उद्याने सः एकं काकम् अपश्यत्। सः तं काकं क्रीडार्थम् आह्वयत्। तदा मम समयः नास्तीति काकः अवदत्। अनन्तरं सः एकं शुकं दृष्ट्वा तमपि क्रीडार्थम् आह्वयत्। तदानीं सापि - मम समयः नास्ति- इति अवदत्। एवमेव एकां पिपीलिकामपि क्रीडार्थम् आह्वयत्। तदानीं सापि मम समयः नास्तीति अवदत्। एतत् सर्वं श्रुत्वा लज्जया अवनतमुखः सः -सर्वे स्वस्वकार्येषु निरताः- इति अजानात्। ततः प्रभृति सः समयेन विद्यालयं गत्वा पठितुमारभत।

एकत्र    - अव्ययम्। एकस्मिन् स्थले।

कश्चित् - कः + चित्। किम् म. पु. प्र. . कोsपि।

बालकः - . पुं. प्र. . बालः।

निवसति स्म - नि + वस् (निवासे) पर. लट्. प्र. पु. .। स्म – अव्ययम्। स्म शब्दयोगे लटः भूतकालार्थः। अवसत्।

अलसः - . पुं. प्र. .। कर्तव्यविमुखः।

सः - . पुं. प्र. .

प्रतिदिनं - दिने दिने (अव्ययम्) सर्वस्मिन्।

समयेन - . पु. तृ. .। यथासमयम्।

विद्यालयं - . पुं. द्वि. .। पाठशालाम्।

- अव्ययम्। न हि।

गच्छति - गम्लृ(गतौ), लट्, पर. प्र. पु. .। गमनं करोति।

एकदा - कालवाचकम् अव्ययम्। एकस्मिन् दिने।

उद्याने - . नपुं. . .। वाटिकायाम्।

एकं - . पुं. द्वि. . । संख्यावाचकः।

काकम् - . पु. द्वि. .। वायसम्।

अपश्यत् - दृशिर् (प्रेक्षणे) पर. लङ्. प्र. पु. .। अवालोकयत्।

सः - सः।

तम् - . पुं. द्वि. .(काकं)

क्रीडार्थम् - क्रीडायै, क्रीडितुम्।

आह्वयत् - + ह्वेञ् (शब्दे) पर. लङ्, प्र. पु. .। आह्वानम् अकरोत्।

तदा - अव्ययम्। तस्मिन् समये।

मम - . त्रिलिङ्गः (अस्मद्) .। मे।

समयः - . पु. प्र. .। कालः।

नास्तीति - + अस्ति + इति।

- निषेधार्थकम् अव्ययम्। न हि।

अस्ति - अस भुवि लट् , प्र. पु. .। भवति।

एवम् - अव्ययम्।

काकः - काकः

अवदत् - वद व्यक्तायां वाचि। लङ्, पर. प्र. पु. .

अनन्तरं - ततः

सः - सः

एकं - एकं

शुकं - . पुं. द्वि. .

दृष्ट्वा - दर्शनं कृत्वा। दृशिर् धातोः क्त्वान्तम् अव्ययम्।

तमपि - तम् + अपि।

तम् - तम्।

अपि - अव्ययम्।

क्रीडार्थम् - क्रीडार्थम्।

आह्वयत् - आह्वयत्।

सोsपि - सः + अपि।

मम - मम।

समयः - समयः।

नास्ति - नास्ति।

इति - इति (अव्ययम्)

अवदत् - अवदत्।

एवमेव - एवं + एव।

एकां - . स्त्री. द्वि. .। संख्यावाचकः।

पिपीलिकाम् - . स्त्री. द्वि. .

क्रीडार्थम् आह्वयत् - क्रीडार्थम् आह्वयत्।

तदानीम् - तदा।

सापि - सा + अपि।

सा - . स्त्री. प्र. .(पिपीलिका)

अपि - अपि।

मम - मम।

समयः - समयः।

नास्तीति - नास्ति + इति।

अवदत् - अवदत्।

एतत् - . नपुं. द्वि. .। इदम्।

सर्वं - . नपुं. द्वि. .। सकलम्।

श्रुत्वा - श्रु (श्रवणे) क्त्वान्तम् अव्ययम्। निशम्य।

लज्जया - . स्त्री. तृ. .। व्रीडया।

अवनतमुखः - . पुं. प्र. .। अवनतं मुखं यस्य सः।

सः - सः।

सर्वे - . पुं. प्र. .। समस्तः।

स्वस्वकार्येषु - . नपुं. . .। स्वीयकार्येषु।

निरताः - . पुं. प्र. .। लीनाः।

इति - इति।

अजानात् - ज्ञा (अवबोधते) पर. लङ्, प्र. पु. .। जानाति स्म।

ततः प्रभृति - अव्ययम्। तस्माद् आरभ्य।

सः - सः।

समयेन - यथासमयम्।

विद्यालयं - विद्यालयम्।

गत्वा - गम्लृ (गतौ) क्त्वान्तम् अव्ययम्। प्राप्य।

पठितुमारभत - पठितुम् + आरभत।

पठितुम् - पठ् (व्यक्तायां वाचि) तुमुन्नन्तम् अव्ययम्। पठनाय।

आरभत - + रभ (राभस्ये)। आ. लङ्, प्र. पु. .

............................................................................................................

 

 

दयालुः सिद्धार्थः।

सिद्धार्थः शुद्धोदनस्य पुत्रः। तस्य मातुः नाम मायावती। एकदा सिद्धार्थः उद्याने सञ्चरति स्म। तदा सः कस्यापि बाणेन विद्धमेकं हंसम् अपश्यत्। हंसः वेदनया पीडितः अभवत्। तस्य वेदनां दृष्ट्वा व्याकुलः समजायत। सः हंसस्य समीपे अगच्छत्। हंसस्य शरीरे सः व्रणमपश्यत्। व्रणात् रुधिरम् अस्रवत्। सिद्धार्थः पीडीतं भयभीतं च हंसं वक्षसि अधारयत्। सः हंसस्य शरीरात् बाणमपाकरोत्। हंसः शनैः शनैः स्वस्थः अभूत्। अत्रान्तरे देवदत्तः तत्र आगच्छत्। सः सिद्धार्थमवदत् - सिद्धार्थ, एषः मम हंसः। अहं तम् प्रति बाणम् अक्षिपम्। तेन सः भूमौ अपतत्। अतः सः मदीयः अस्ति। ततः सः सिद्धार्थेन सह कलहमकरोत्। उभौ राजसभां प्राविशताम्। देवदत्तः न्यायाधीशम् अभाषत- सिद्धार्थः मदीयं हंसम् अपाहरत्। सिद्धार्थः अकथयत् - देवदत्तः हंसं बाणेन अविध्यत्। सः तस्य प्राणहरणे प्रायतत। यदि अहं देवदत्ताय हंसं यच्छामि तर्हि सः तं हनिष्यति। न्यायाधीशः एतत् सर्वं श्रुत्वा अभाषत – प्राणघातात् प्राणरक्षणं वरम्। सिद्धार्थः हंसस्य प्राणरक्षकः । अतः सः एव हंसस्य स्वामी भवितुमर्हति। सर्वे जनाः निर्णयं श्रुत्वा अमोदन्त।

सिद्धार्थः - . पुं. प्र. .। नामपदम्।

शुद्धोदनस्य - . पुं. ..। नामपदम्।

पुत्रः - . पुं. प्र. .। सुतः।

तस्य - . पुं. . .(सिद्धार्थस्य)

मातुः - . स्त्री. . .। जनन्याः।

नाम - . नपुं. प्र. .। नामधेयम्।

मायावती - . स्त्री. प्र. .। नामपदम्।

एकदा - अव्ययम्। एकस्मिन् दिने।

सिद्धार्थः - सिद्धार्थः।

उद्याने - . नपुं. . .। उपवने।

सञ्चरति स्म - सम्, पर. लङ्, प्र. पु. .। सञ्चारं कुर्वन्नासीत्।

तदा - अव्ययम्। तस्मिन् समये।

सः - . पुं. प्र. .(शुद्धोदनः)

कस्यापि - कस्य + अपि।

कस्य - . पुं. . .

अपि - अव्ययम्।

बाणेन - . पुं. तृ. . इषुणा।

विद्धमेकम् - विद्धम् + एकम्।

हंसम् - . पुं. द्वि. .। पक्षिविशेषः। वरटाम्।

अपश्यत् - दृशिर् लङ्, प्र. पु. .। अवलोकयत्।

हंसः - . पुं. प्र. . पक्षिविशेषः, वरटः।

वेदनया - . स्त्री. तृ. .

पीडितः - पीड्. धातोः क्तान्तं रूपम्। दुःखितः।

अभवत् - भू (सत्तायाम्) लङ्, प्र. पु. .। बभूव।

तस्य - तत्, . पुं. . .

वेदनां - . स्त्री. द्वि. .

दृष्ट्वा - दृश्, क्त्वान्तं रूपम्। अवलोक्य।

व्याकुलः - वि + आकुलः। आ. पु. प्र. .। दुःखितः।

समजायत - सम् + जनि (प्रादुर्भावे) आत्म. लङ्, प्र. पु. .। अभवत्।

सः - . पुं. प्र. .

हंसस्य - . पुं. . .। वरटायाः।

समीपे - अव्ययम्। निकटे।

अगच्छत् - गम्लृ (गतौ) पर. लङ्. प्र. पु. .। गतः।

शरीरे - . नपुं, . .। देहे।

व्रणमपश्यत् - व्रणम् + अपश्यत्।

व्रणम् - . पुं. द्वि. .। क्षतम्।

अपश्यत् - दृशिर् (प्रेक्षणे) प्र. पु. .। अवलोकयत्।

व्रणात् - . पुं. . .। क्षतात्।

रुधिरम् - . न्पुं. प्र. .। रक्तम्।

अस्रवत् - स्रु (स्रवणे) पर. लङ्. प्र. पु. .। स्रवति स्म।

सिद्धार्थः - सिद्धार्थः।

पीडीतं - पीड् (अवगाहते). . पुं. द्वि. .। दुःखितम्। क्तान्तरूपम्।

भयभीतं - . पुं. द्वि. .। भयात् भीतः तम्।

- समुच्चयार्थकम् अव्ययम्।

हंसम् - हंसमम्।

वक्षसि - . नपुं. . .। वक्षस्थले।

अधारयत् - धृ (धारणपोषणयोः) पर. लङ्. प्र. पु. .। धारयति स्म।

सः - सः।

हंसस्य - हंसस्य।

शरीरात् - . नपुं. . .। देहात्।

बाणमपाकरोत् - बाणं + अपाकरोत्।

बाणम् - . पुं. द्वि. .। शरम्।

उपाकरोत् - अप + डुकृञ् (करणे) पर. लङ्. प्र. पु. .। दूरीचकार।

हंसः - हंसः।

शनैः शनैः - क्रियाविशेषणम् अव्ययम्। मन्दं मन्दम्।

स्वस्थः - . पुं. प्र. .। स्वस्मिन् तिष्ठति।

अभूत् - भू (सत्तायां)पर. लुङ्. प्र. पु. .। अभवत्।

अत्रान्तरे - अस्मिन् अवसरे।(अव्ययम्)

देवदत्तः - . पुं. प्र. . -नामपदम्। देवदत्तो नाम कश्चन।

तत्र - अव्ययम् । तस्मिन् स्थले।

आगच्छत् - + गम्लृ (गतौ)। लङ्. पर. प्र. पु. .। आगतः।

सः - सः।

सिद्धार्थमवदत् - सिद्धार्थम् + अवदत्। (वद व्यक्तायाम् वाचि, पर. लङ्, प्र. पु. )

सिद्धार्थ - . पुं. सम्बोधन प्र. .

एषः - . पुं. प्र. .। अयम्।

मम - . त्रिलिङ्गः. . .। मे।

हंसः - हंसः।

अहम् - . त्रि. प्र. पु. .

तम् - . पुं. द्वि. .(हंसं प्रति)

प्रति - अव्ययम्।

बाणम् - शरम्।

अक्षिपम् - क्षिप् (क्षेपे) पर. लङ्, . पु. .। अमुञ्चात्।

तेन - . पुं. तृ. .

सः - सः।(हंसः)

भूमौ - . स्त्री. . .। पृथिव्याम्।

अपतत् - पत्लृ (गतौ) पर. लङ्. प्र. पु. .। पतितः।

अतः - अव्ययम्। तस्मात्।

सः - सः (हंसः)

मदीयः - . पुं. प्र. .। मम अयम् मदीयः।

अस्ति - अस (भुवि) पर. लट्, प्र. पु. .। भवति।

ततः - अव्ययम्। अनन्तरम्।

सः - सः।

सिद्धार्थेन - . पुं. तृ. .

सह - अव्ययम्। सह योगे तृतीया।

कलहमकरोत् - कलहम् + अकरोत्।

कलहम् - . पुं. द्वि. .। कोलाहलम्।

अकरोत् - डुकृञ् (करणे) पर. लङ्, प्र. पु. .

उभौ - . पु. नित्यद्विवचनान्तः, द्वौ।

राजसभाम् - . स्त्री. द्वि. .। राजसंसद्।

प्राविशताम् - प्रा + विश् , पर. लङ्, प्र. पु. द्वि.

देवदत्तः - देवदत्तः।

न्यायाधीशम् - . पु. द्वि. .। न्यायाधिपम्।

अभाषत - भाष (व्यक्तायां वाचि) आत्म. लङ्. प्र. पु. .। अवदत्।

सिद्धार्थः - सिद्धार्थः।

मदीयं - मम अयम्।

अपाहरत् - अप+ हृञ् (हरणे) पर. लङ्. प्र. पु. .

सिद्धार्थः - सिद्धार्थः।

अकथयत् - कथ् (वाक्यप्रबन्धे) पर. लङ्. प्र. पु. .। अवदत्।

देवदत्तः - देवदत्तः।

हंसम् - हंसम्।

बाणेन - . पु. त्, .। शरेण।

अविध्यत् - व्यध् (ताडने) पर. लङ्, प्र. पु. .। विव्याध।

सः - सः।

तस्य - तस्य।

प्राणहरणे - . नपुं स. .। प्राणान् हर्तुम्।

प्रायतत - प्र + यति (प्रयन्ते)। आ. लङ्. प्र. पु. .। प्रयत्नम् अकरोत्।

यदि - अव्ययम्।

अहं - अहम्।

देवदत्ताय - . पुं. . .। देवदत्तस्य कृते।

हंसं - हंसम्।

यच्छामि - दाण्(दाने) पर. लट्, . पु. .। ददामि।

तर्हि - अव्ययम्।

सः - सः।

तं - . पुं. द्वि. .(हंसम्)

हनिष्यति - हन(हिंसायां) पर. लट्, . पु. .। प्राणान् हरिष्यति।

न्यायाधीशः - . पुं. प्र. .। न्यायाधिपः।

एतत् - . नपुं. द्वि. .। इदम्।

सर्वं - . नपुं. द्वि. . । सकलम्।

श्रुत्वा - श्रु (श्रवणे) क्त्वान्तम् अव्ययम्।

अभाषत - भाष् (व्यक्तायां वाचि) . लङ्, प्र. . (अवदत्) वाचि।

प्राणघातात् - . पुं. . .। प्राणहरणात्।

प्राणरक्षणं - . नपुं. प्र. .। प्राणपालनम्।

वरम् - अव्ययम्। श्रेष्ठम्।

सिद्धार्थः - सिद्धार्थः।

हंसस्य - हंसस्य।

प्राणरक्षकः - प्राणदाता।

अतः - अव्ययम्।

सः - सः।

एव - निश्चयार्थकम् अव्ययम्।

हंसस्य - हंसस्य।

स्वामी - . पुं. प्र. .। अधिकारी।

भवितुमर्हति - भवितुम् + अर्हति।

भवितुम् - भू (सत्तायां) तुमुन्नन्तम् अव्ययम्।

अर्हति - अर्ह (पूजायां) पर. लट्, प्र.पु..।भवेत्।

सर्वे - . पुं. प्र. .। समस्ताः।

जनाः - . पुं. प्र. .। लोकाः।

निर्णयं - . पुं. द्वि. .। निश्चयम्।

श्रुत्वा - श्रु (श्रवणे) क्त्वान्तम् अव्ययम्।

अमोदन्त - मुद (हर्षे) आत्म. लङ्, प्र. पुं. .। अतुष्यत्।

 

..........................................................................................................................................

बुद्धिमान् काकः।

एकदा एकत्र एकः काकः आसीत्। सः पिपासया पीडितः सर्वत्र जलस्य अन्वेषणम् अकरोत्। कुत्रापि जलं न आसीत्। पुनः सः सर्वत्र भ्रमति स्म। अन्ते एकत्र सः एकं घटम् अपश्यत्। तस्मिन् घटे किञ्चित् जलम् आसीत्। परन्तु जलं पातुं सः न अशक्नोत्। तदानीं सः एकम् उपायं विचिन्त्य बहून् शिलाखण्डान् आनयत्। घटे एकैकं न्यक्षिपत्। जलं क्रमशः उपरि आगच्छत्। तदा काकस्य आनन्दः अभवत्। काकः सन्तोषेण जलम् अपिबत्। अनन्तरं स्वनीडं गत्वा सुखेन कालम् अनयत्। अत एवोक्तम् - बुद्धिमान् लभते कार्यम्।

एकदा - अव्ययम्। एकस्मिन् दिने।

एकत्र - अव्ययम्। एकस्मिन् स्थले।

एकः - . पु. प्र. .। कश्चन। संख्यावाचकः।

काकः - . पुं. प्र. .। वायसः।

आसीत् - अस (भुवि) पर. लङ्, प्र. पु. .। अवर्तत।

सः - . पुं. तद्, प्र. पु. ए।

पिपासया - .स्त्री. तृ. .। पातुम् इच्छा पिपासा, तया (तृषया)

पीडितः - पीड्, क्तान्तं रूपम्। दुःखितः। अ. पु. प्र. .

सर्वत्र - अव्ययम्। सर्वस्मिन् स्थले।

जलस्य - . नपुं. . .। तोयस्य।

अन्वेषणम् - . नपुं. द्वि. .

अकरोत् - डुकृञ् (करणे) पर. लङ्, प्र. पु. ए।

कुत्रापि - कुत्र + अपि। अव्ययम्।

जलं - . नपुं. प्र. .। तोयम्।

नासीत् - + आसीत्।

- निषेधार्थकम् अव्ययम्।

आसीत् - अस (भुवि) पर. लङ्, प्र. पु. .

पुनः - अव्ययम्। भुयः।

सः - . पुं. प्र. .

सर्वत्र - सर्वत्र।

भ्रमति स्म - भ्रम, पर. लट्, प्र. पु. .। भ्रमणं करोति। स्म योगे भूतकालार्थः।

अन्ते - अव्ययम्। अन्तिमावसरे।

एकत्र - एकत्र।

सः - सः।

एकं - . पुं. द्वि. .

घटम् - . पुं. द्वि. .। कुम्भम्।

अपश्यत् - दृशिर् (प्रेक्षणे) पर. लङ्, प्र. .। अवलोकयत्।

तस्मिन् - . पुं. . .

घटे - . पुं. . .। कुम्भे।

किञ्चित् - अव्ययम्। किम् - . नपुं. प्र. .। चित् प्रत्ययः। स्वल्पम्।

जलम् - . नपुं. प्र. .। तोयम्।

आसीत् - आसीत्।

परन्तु - अव्ययम्।

जलं - जलम्।

पातुं - पा (पाने) तुमुन्नन्तम् अव्ययम्।

सः - सः।

- न।

अशक्नोत् - शक् । पर. लङ्, प्र. पु. .। न शक्तः।

तदानीं - अव्ययम्। तस्मिन् समये।

सः - सः।

एकम् - एकम्।

उपायं - . पुं. द्वि. .। परिहारमार्गम्।

विचिन्त्य - वि + चिति(चिन्तायां)। ल्यबन्तम् अव्ययम्।

बहून् - . पुं. द्वि. .। अनेकान्।

शिलाखण्डान् - . पुं. द्वि. .। पाषाणखण्डान्।

आनयत् - . नीञ् (प्रापणे) पर. लङ्, प्र. पु. .

घटे - . पु. . .। कुम्भे।

एकैकं - एक + एकम्। अ. पुं. द्वि. .

न्यक्षिपत् - नि + क्षिप(क्षेपे) पर. लङ्, प्र. पु. .। क्षिपति स्म।

जलं - तोयम्।

क्रमशः - अव्ययम्।

उपरि - अव्यम्।

आगच्छत् - + गम्लृ (गतौ) पर. लङ्, प्र. पु. .। आगतम्।

तदा - अव्ययम्। तस्मिन् समये।

काकस्य - . पुं. . .। वायसस्य।

आनन्दः - . पुं. प्र. .। सन्तोषः।

अभवत् - भू (सत्तायाम्) पर. लङ्, प्र. पु..। अजायत।

काकः - काकः।

सन्तोषेण - . पुं. तृ. .

जलम् - जलम्।

अपिबत् - पा (पाने) पर. लङ्, प्र. पु. .

अनन्तरं - अव्ययम्। पश्चात्।

स्वनीडं - . नपुं. द्वि. .। स्वस्य नीडं स्वनीडम्।

गत्वा - गम्लृ (गतौ) क्त्वान्तम् अव्ययम्।

सुखेन - . नपुं. तृ. .। सन्तोषेण।

कालम् - . पुं. द्वि. .। समयम्।

अनयत् - नीञ् (प्रापणे) पर. लङ्, प्र पु. .। नयति स्म।

।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।

 

joomla template