लकाराः

ल इति क्रियाबोधकः शब्दः। लकाराः दश विद्यन्ते।

लट्       लिट्      लुट्       लृट्       लेट्

लोट्      लङ्       लिङ्      लुङ्       लृङ्

तेषु लट् वर्तमानकालिकः भवति।

लङ् लुङ् लिट् च भूतार्थवाचकाः सन्ति।

लुट् लृट् लृङ् भाविकालवाचकाश्च।

लेट् तु वेदेषु एव प्रयुक्तः।

लोट्, लिङ् च विधि - आशी - प्रार्थनादि अर्थबोधकौ स्तः।

उक्तञ्च लोट् विधिलिङौ प्रायेण समानार्थकौ । आशीर्लिङ् केवलम् आशिषि एव।

लट् वर्तमाने लेट् वेदे

भूते लङ् लुङ् लिटस्तथा।

विध्याशिषोSस्तु लिङ् लोटौ

लुट् लृट् लृङ् च भविष्यति।

लिङ् तु विधिलिङ्, आशीर्लिङ् इति अर्थद्वयबोधकत्वेन द्विधाSस्ति।

अत्र एव लौकिकप्रयोगेषु दश लकाराः भवन्ति। तेषु षट् लकाराः कालवाचिनः भवन्ति। अन्ये तु प्रकारवाचिनः।

  1. कालवाचिनः लकाराः।
  2. लट् (वर्तमानः)Present Tenseभवति
  3. लङ् (अनद्यतनभूतः)Past Tense imperfect अभवत्
  4. लुङ् (सामान्यभूतः)Past Tense Aoristअभूत्
  5. लिट् (परोक्षभूतः)Past Tense Perfectबभूव
  6. लुट् (अनद्यतनभविष्यकालः)First Futureभविता
  7. लृट् (सामान्यभविष्यकालः)Second Futureभविष्यति
  8. प्रकारवाचिनः
  9. लोट्(आज्ञाप्रार्थनादिषु)Imperativeभवतु
  10. विधिलिङ्(विधिः)Potentialभवेत्
  11. आशीर्लिङ्(आशीः)Benedectiveभूयात्
  12. लृङ्(क्रियानिष्पत्तौ हेतुहेतुमद्भावे च)Conditional अभविष्यत्

सार्वधातुकार्धधातुकौ

            लकाराः सर्वधातुकाः (Conjugational Tenses and moods)

            आर्धधातुकाः (Non-Conjugational Tenses and moods) इति द्वेधा विभक्ताः।

सार्वधातुकाः

            लट्, लङ्, लोट्, विधिलिङ् एते चत्वारः सार्वधातुकाः।

            सार्वधातुकेषु लकारेषु धातूनां प्रत्ययानां च मध्ये विकरणप्रत्ययाः संयोज्यते। यथा भवति इत्यत्र भू (धातुः) + विकरणप्रत्ययाः शप् (अ) + तिङन्तप्रत्ययः (ति) - भवति इति। आर्धधातुकेषु तु विकरणप्रत्ययः न संयोज्यन्ते।

लट् (वर्तमानकालबोधकः)

            वर्तमानकालक्रियारूपसिद्धये लट् लकारः प्रयुज्यन्ते। परस्मैपदधातुभिः सह परस्मैपदप्रत्ययाः, आत्मनेपदधातुभिः सह आत्मनेपदप्रत्ययाश्च यथायोग्यं योजयित्वा क्रियारूपाणि निष्पाद्यन्ते।

            परस्मैपदप्रत्ययाः                                             आत्मनेपदप्रत्ययाः

ति        तः        न्ति                                                      ते         इते       अन्ते

सि        थः        थ                                                       से         इथे       ध्वे

मि        वः        मः                                                        इ          वहे       महे

उदा - भू+अ+ति - भवति                                                  एध् +अ+ते - एधते।

लङ्       (अनद्यतनभूतकालिकः)

            अनद्यतनभूतकालस्य द्योतकः भवति लङ् लकारः। धातुभिः सह विकरणप्रत्ययान् तिङ् प्रत्ययान् च योजयित्वा क्रियारूपाणि निष्पाद्यन्ते। धातोः आदौ अट् आगमः च।

यथा - परस्मैपदि

प्र. पु.                त्         तां        अन्

म. पु.                स्         तं         त

उ. पु.                अं         व          म

भू

            प्र.पु.     अभवत्             अभवतां            अभवन्

            म.पु.     अभवः              अभवतं             अभवत

            उ.पु.     अभवम्             अभवाव            अभवाम

आत्मनेपदि

            प्र.पु.     त                     इतां                  अन्त

            म.पु.     थाः                   इथां                  ध्वं

            उ.पु.     इ                      वहि                  महि

                        ऐधत                ऐधेतां               ऐधन्त

                        ऐधथाः              ऐधेथां               ऐधध्वं

                        ऐधे                  ऐधावहि            ऐधामहि

लोट् (विधि, आशी, प्रार्थनादिषु)

परस्मैपदि

            प्र.पु.                 तु/तात्                          तां                  अन्तु

            म.पु.                 अ/तात्                         तम्                  त

            उ.पु.                 आनि                            आव                आम

भू+अ+तु - भवतु।

                                    भवतु/भवतात्               भवताम्             भवन्तु

                                    भव/भवतात्                 भवतम्              भवत

                                    भवानि                        भवाव               भवाम

                                    (भवतात् इति रूपम् आशिषि एव प्रयुज्यते।)

आत्मनेपदे      

            प्र.पु.                 ताम्                         इताम्               अन्ताम्

            म.पु.                 स्व                          इथाम्               ध्वम्

            उ.पु.                 ऐ                           आवहै               आमहै

           

                                    एधताम्                    एधेताम्            एधन्ताम्

                                    एधस्व                     एधेथाम्            एधध्वम्

                                    एधै                        एधावहै             एधामहै

विधिलिङ् (विधिबोधकः लकारः)

            विध्यर्थके द्योत्ये विधिलिङ् प्रयुज्यते। तत्र धातुना सह विकरणप्रत्ययं तिङ् प्रत्ययं योजयित्वा रूपाणि निष्पाद्यन्ते।

परस्मैपदे

            प्र.पु.                 ईत्                   ईताम्               ईयुः

            म.पु.                 ईः                    ईतम्                ईत

            उ.पु.                 ईयम्                 ईव                   ईम

भू धातुः -                      भवेत्                भवेताम्               भवेयुः

                                 भवेः                 भवेतम्               भवेत

                                भवेयम्               भवेव                 भवेम

आत्मनेपदे

            प्र.पु.              ईत                   ईयाताम्             ईरन्

            म.पु.              ईथाः                 ईयाथाम्            ईध्वम्

            उ.पु.              ईय                   ईवहि               ईमहि।

सह् धातुः -                  सहेत                सहेयाताम्           सहेरन्

                               सहेथाः              सहेयाथाम्           सहेध्वम्

                               सहेय                सहेवहि              सहेमहि

आर्धधातुकलकाराः

            आर्धधातुकलकाराः षट् सन्ति। ते च

  1. लुट् (अनद्यतनभाविकालार्थकः)
  2. लृट् (सामान्यभाविकालार्थकः)
  3. लृङ् (भूते भाविनि च क्रियायाः अनिष्पत्तौ अर्थे)
  4. आशीर्लिङ् (आशीर्बोधकः)
  5. लिट् (परोक्षभूतकालार्थकः)
  6. लुङ् (सामान्यभूतकालवाची)

            आर्धधातुकलकारेषु धातुभिः सह विकरणप्रत्ययाः न संयोज्यन्ते। तत्र पुरुषवचनानुसारिणः परस्मैपदप्रत्ययाः आत्मनेपदप्रत्ययाश्च यथायोग्यं योज्याः।

यथा -

१.         लुट् (अनद्यतनभाविकालार्थक-)

                                    परस्मैपदे                                                          आत्मनेपदे

प्र.पु.                 ता                    तारौ                 तारः                 ता                    तारौ                 तारः

म.पु.                 तासि                तास्थः              तास्थ               तासे                 तासाथे              ताध्वे

उ.पु.                 तास्मि              तास्वः              तास्मः              ताहे                  तास्वहे             तास्महे

भू धातुः लुट् (परस्मैपदि)

                                    एकवचनम्                   द्विवचनम्                      बहुवचनम्

प्र.पु.                             भविता                          भवितारौ                       भवितारः

म.पु.                             भवितासि                     भवितास्थः                   भवितास्थ

उ.पु.                             भवितास्मि                   भवितास्वः                    भवितास्मः

एध् धातुः लुट् (आत्मनेपदि)

प्र.पु.                             एधिता                         एधितारौ                      एधितारः

म.पु.                             एधितासे                      एधितासाथे                   एधिताध्वे

उ.पु.                             एधिताहे                       एधितास्वहे                   एधितास्महे

2.         लृट् (सामान्यभविकालार्थकः)

                        परस्मैपदे                                                          आत्मनेपदे

            स्यति               स्यतः               स्यन्ति             स्यते                स्येते                स्यन्ते

            स्यसि               स्यथः               स्यथ                स्यसे                स्येथे                स्यध्वे

            स्यामि              स्यावः              स्यामः              स्ये                   स्यावहे             स्यामहे

भू धातुः प्रथमपुरुषैकवचने भविष्यति

भविष्यति                     भविष्यतः                     भविष्यन्ति

भविष्यसि                     भविष्यथः                     भविष्यथ

भविष्यामि                    भविष्यावः                    भविष्यामः

एधिष्यते                       एधिष्येते                      एधिष्यन्ते

एधिष्यसे                      एधिष्येथे                      एधिष्यध्वे

एधिष्ये                         एधिष्यावहे                   एधिष्यामहे

३.         लृङ् (भूते भाविनि च क्रियायाः अनिष्पत्तौ च)

                        परस्मैपदे                                                          आत्मनेपदे

स्यत्                स्यातां              स्यन्                स्यत                स्येतां               स्यन्त

स्यः                  स्यतं                स्यत                स्यथाः              स्येथां               स्यध्वं

स्यं                   स्याव                स्याम।             स्ये                   स्यावहि                        स्यामहि।         

भू - अभविष्यत्

अभविष्यत्                   अभविष्यतां                  अभविष्यन्

अभविष्यः                    अभविष्यतं                   अभविष्यत

अभविष्यम्                   अभविष्याव                  अभविष्याम

एध् - एधिष्यत

ऐधिष्यत                        ऐधिष्येतां                     ऐधिष्यन्त

ऐधिष्यथाः                     ऐधिष्येथां                     ऐधिष्यध्वम्

ऐधिष्ये                         ऐधिष्यावहि                  ऐधिष्यामहि

४.         आशीर्लिङ् (आशीरर्थः)

                                    परस्मैपदे                                              आतमनेपदे

यात्                  यास्तां              यासुः                            सीष्ट                  सीयास्तां          सीरन्

याः                   यास्तं               यास्त                           सीष्टाः               सीयास्थां          सीध्वं

यासं                 यास्व                यास्म                           सीय                 सीवहि              सीमहि

भू धातुः - भूयात्

भूयात्               भूयास्तां                       भूयासुः

भूयाः                भूयास्तं                        भूयास्त

भूयासं              भूयास्व                         भूयास्म

एध् धातुः -

एधिषीष्ट              एधिषीयास्तां              एधिषीरन्

एधिषीष्ठाः           एधिषीयास्थां              एधिषीध्वं

एधिषीय             एधिषीवहि                 एधिषीमहि

५.        लिट् (परोक्षभूतकालार्थः)

                        परस्मैपदि                                                                    आत्मनेपदि

अ                     अतुः                 उः                                 ए                      आते                 इरे

थ                     आथुः                अ                                 से                     आथे                 ध्वे

अ                     व                      म                                 ए                      वहे                   महे

भू

बभूव                भभूवतुः                        बभूवुः

बभूविथ             बभूवथुः                        बभूव

बभूव                बभूविव                        बभूविम

एध् एधांचक्रे, एधांचकार (अनुप्रयोगलिट्)

एधांचक्रे           एधांचक्राते                    एधांचक्रिरे

एधांचक्रिषे        एधांचक्राथे                    एधांचकृढे

एधाचक्रे           एधांचकृवहे                   एधांचकृमहे

६.         लुङ् (सामान्यभूतकालवाची)     

                        परस्मैपदे                                              आत्मनेपदे

त्                     तां                    अन्                              त                     इतां                  अन्त

स्                     तं                     त                                 थाः                   इतां                  ध्वं

अम्                  व                      म                                 इ                      वहि                  महि

भू धातुः

अभूत्               अभूतां              अभूवन्

अभूः                 अभूतं               अभूत

अभूवम्               अभूव               अभूम

दिश् धातुः

अदिक्षत             अदिक्षेतां          अदिक्षिन्त

अदिक्षथाः         अदिक्षेथां          अदिक्षध्वं

अदिक्षे              अदिक्ष्वहि         अदिक्ष्महि

joomla template